Токму затоа е значајно патувањето на аналогниот астронаут, вселенски експерт, научен комуникатор и претприемач, Македонката Мартина Димоска.
Во интервју за Форбс Црна Гора, таа зборува за нејзините почетоци, пречките со кои се соочуваат талентите од земјите без развиена вселенска инфраструктура, важноста на науката за граѓаните и аналогните мисии на астронаутите, работата поврзана со вселенскиот центар Џонсон на НАСА, улогата на Балканот во новата вселенска економија, но и за тоа зошто вселената повеќе не мора да биде простор резервиран само за голема моќ.
Димоска, родена во Кичево, е препознаена како првата жена аналоген астронаут од Балканот и првата Македонка што работела во средина на НАСА поврзана со човечки вселенски летови.
„Мојата кариера не започна во земја со развиена воздухопловна индустрија, национална вселенска агенција, ракети, сателити, опсерватории или јасен институционален пат до астронаутиката. Таа започна во Северна Македонија, во средина каде што вселенската индустрија не постоеше како професионална можност“, рече Димоска.
Затоа, како што вели, нејзината биографија не е само приказна за индивидуален успех, таа е и приказна за тоа како се гради патека кога ја нема.
Наместо да чека систем кој ќе ја запознае со вселенскиот сектор, Димоска почна да навлегува низ простори кои беа достапни за секој што сака да придонесе: граѓанска наука, меѓународни програми, глобални предизвици, истражувачки иницијативи, образование и јавен ангажман.
Преку NASA Space Apps Challenge, Димоска најпрво учествуваше и победи, потоа беше ментор, а подоцна помагаше во водењето на локалните иницијативи поврзани со Истражувачкиот центар Ејмс на НАСА и Истражувачкиот центар на НАСА Глен. Таа, исто така, учествуваше во граѓански научни проекти како Exoplanet Watch и JunoCam, користејќи ги достапните меѓународни платформи како начин да придонесе за реални вселенски проекти од земја која немаше формална вселенска инфраструктура.
За неа, како што вели, граѓанството не било споредна дејност. Тоа беше еден од првите влезови во вселенскиот сектор.
Едно од најновите и најважните поглавја во нејзината кариера започна со преселбата во Хјустон, Тексас, каде што преку Леидос започна нова улога како поддршка на Вселенскиот центар на НАСА Џонсон како Програмски интегратор за дисциплина на човечки системи.
„Во пракса, мојата работа вклучува системи за поддршка кои мора да ги земат предвид здравјето, безбедноста, човечките перформанси и потребите на екипажот на астронаутите во идните истражувачки мисии. Ова ги вклучува областите поврзани со вселенски костуми xEVA, возила на лунарен терен, ровери под притисок, операции на површината на Месечината и пошироки истражувачки архитектури“, вели Димоска.
Тој чекор, вели тој, не е само професионален напредок, тоа е длабоко личен и симболичен момент, особено што доаѓа од скромни почетоци и од регион каде што немаше развиен институционален пат до вселенската индустрија.
Нејзините први месеци на работа во Хјустон претставуваат некаква пресвртница: патување од науката за граѓаните, аналогните мисии и регионалната работа на екосистемот до поддршката на еден од најважните центри за човечки вселенски летови во светот.
Димоска вели дека нејзината сегашна улога поврзува многу делови од претходното патување: перформансите на луѓето, здравјето на екипажот, оперативните системи, аналогното истражување, меѓународната соработка и долгогодишната посветеност да се отворат можности за вселената за луѓето од други земји освен традиционалните вселенски сили.
„Враќањето на човекот на Месечината и подготовката за Марс не зависат само од ракетите и вселенските летала. Тие исто така зависат од системи кои им овозможуваат на астронаутите да живеат, работат, се движат, да останат здрави и ефикасно да функционираат во екстремни услови. Токму тука лежи важноста на човечките системи: тие ја претставуваат врската помеѓу технологијата и човекот што треба да ја користи“, истакнува таа.
Димоска претходно изјави дека вселенската индустрија е една од областите со највисоки бариери за влез. За некој што доаѓа од регион како Балканот, тие бариери не се само технички. Тие се географски, институционални, економски и психолошки.