Гнев и бран силни реакции во археолошката заедница – како и прашања што носат политички импликации – се појавија по објавувањето на намерата на грчката влада да се согласи на размена: замена на „незначителен број украдени реликвии“ и археолошки наоди за „наводните“ посмртни останки на цар Самоил, кои покојниот Николаос Муцопулос, професор на Универзитетот „Аристотел“ во Солун, ги открил во 1969 година на островчето Агиос Ахилиос во Преспанското Езеро, пренесува Њуз.бг напис на грчка „Ефимерида“.
Во продолжение, целата статија на Њуз.бг
„Преговорите – кои траеле уште од времето на сега покојниот Константинос Караманлис и продолжиле за време на неговиот премиерски – конечно пропаднале во 2014 година. Тоа се случило за време на владата на нашиот јужен сосед предводена од Андонис Самарас, во период кога актуелната министерка Лина Мендони ја извршувала функцијата генерален секретар на Министерството за култура.
„Што е променето откако последен пат се разговараше за ова прашање? Апсолутно ништо, што го потврдува и вчерашното соопштение од Министерството за култура, во кое се зборува за враќање на само 48 украдени предмети, додека официјалниот текст се однесува на нивниот… ‘трансфер'(!) во Бугарија во 1917 година. Ситуацијата дополнително се усложнува со фактот што Бугарија никогаш не се извинила за трите одделни кражби извршени во текот на еден век. Покрај тоа, Грција никогаш не побарала враќање на археолошките богатства украдени меѓу 1941 и 1944 година, додека бугарскиот министер за образование, Георги Влчев, на бугарската јавна телевизија изјави дека на Грција ќе ѝ бидат вратени само црковни садови, реликвијари и метални корици за Евангелија – ‘и ништо повеќе!’ – се наведува во публикацијата.
Грчките археолози кои со години се запознаени со случајот зборуваат за ‘срамен договор’ – кој дури беше фален од провладините медиуми – нагласувајќи дека тој поставува многу лош преседан. Тие потсетуваат на жестоките судири меѓу професорите Василис Кацарос и Хараламбос Папастатис од една страна и Јоргос Папазоглу од друга; првите патувале во Бугарија за да ги документираат и идентификуваат ‘илјадниците украдени реликвии’, додека вториот тврдел дека таквиот потег всушност значи прифаќање на бугарското сопствеништво врз реликвиите. Г-дин Кацарос дури и бил член на грчкиот преговарачки комитет во 2014 година.
Во објава на Фејсбук, археологот Михалис Лихунас го изнесува мислењето…“ …дека „развојот на настаните е понижувачки“, бидејќи „археолошките наоди не можат и не смеат да бидат предмет на пазарење за 46 предмети од втор ред и со занемарливо историско значење, кои биле ограбени пред 109 години!“ Тој продолжува со уште поголема жестина, сметајќи дека „ова е прашање на национална пониженост и неприфатлива штета за етиката на правната размена…“ Тој дури и потсетува дека во 2014 година, кога Бугарија ја одбележуваше 1000-годишнината од смртта на цар Самоил со разни настани, грчкиот тим (Л. Мендони, А. Панајотареа, Е. Герусис, заедно со Х. Бакирѕис и В. Кацарос) отпатува за Софија, но „бугарската страна не покажа подготвеност да обезбеди каталози или да разговара за главните предмети – конкретно за манастирските ракописи што сега се чуваат во Центарот „Дујчев“ и за каталозите на археолошките наоди, вклучително и оние од Филипи.“
Во тоа време, „со знаење и одобрение на Антонис Самарас, стана јасно дека не постои искрена желба да се исправат неправдите сторени за време на Втората бугарска окупација, кога биле ограбени културни богатства.“ Делегацијата ја напушти Софија, а прашањето беше оставено настрана. Г-дин Лихунас иронично коментираше: „Можеби сме рекле дека Бугарите можат да нè купат и продадат, но мислевме во материјална смисла – а не дека треба да нè сметаат за будали!“
Претседателот на Здружението на грчки археолози, Јанис Карлиампас, покрена правно прашање, прашувајќи дали „законот и Уставот предвидуваат ние да предаваме археолошки материјали од земјата на друга држава?“ Тој коментираше дека „ова е… еднострана размена, која вклучува дури и тајна дипломатија. Реликвиите што треба да ги добиеме назад се резултат на грабеж и мора да бидат вратени во целост, а не само како занемарлив дел.“
„Покрај прашањето за сè уште изостанатото официјално бугарско извинување, заклучоците на меѓупартиската парламентарна комисија ‚За барањето за германски репарации‘ исто така го третираат проблемот со кражбата на вредни реликвии. Како што потсети претседавачот на комисијата, Триантафилос Митафидис, во изјава за весникот *Ефимерида*, извештајот нагласува дека ‚Хеленската Република го задржува неотуѓивото право да бара од Република Бугарија враќање и реституција на црковните реликвии за кои е докажано дека биле незаконски однесени од грчка територија за време на окупацијата.
‘“ Описот во официјалниот текст е шокантен: се наведува дека „сите верски институции во регионот биле изложени на грабеж. Црковните фондови и целиот црковен имот биле конфискувани […] Црквите, манастирите и митрополитските резиденции биле ограбени […]“
Врз основа на она што е моментално познато за договорот, станува очигледна намерата на грчката влада да ги минимизира клучните аспекти: таа јасно става до знаење дека, иако ги предава посмртните останки на Самоил, не ја предава нивната… кадифена обвивка; згора на тоа, тврди дека ограбените византиски ракописи не му припаѓаат на бугарското Министерство за култура, туку на… Бугарската академија на науките, и затоа не можат да бидат вклучени во договорот!“ – додава *Ефимерида*.