Пишува: Свето Тоевски
Во својата статија со наслов „Грција ќе ѝ ги врати на Бугарија посмртните останки на средновековниот цар Самоил“, објавена на 30 септември 2026 година „Medievalists.net“ објави фотографија на наводните посмртни останки на царот Самоил, со објаснувачки текст под неа: „Скелет, откриен во една од гробниците во базиликата ‘Свети Ахил’ во Мала Преспа, кој археологот Николаос Муцопулос подоцна го идентификуваше како посмртни останки на цар Самоил. Фотографија од ископувањата на Николаос Муцопулос во 1967 година / Археолошко друштво во Атина.“ „Medievalists.net“ е канадски интернет-портал за археолошки ископувања и истражувања на средниот век.
Во својата статија со наслов „Договор за илјада години споделено, заедничко паметење меѓу Грција и Бугарија“, објавена на 29 септември 2026 година, грчкиот електронски весник „AlphaFreePress“ од Атина нималку случајно користи изрази „посмртни останки, што му се припишуваат на Самуил“ и „тоа е сѐ уште археолошка мистерија“.
„Враќањето 48 грчки реликвии од Бугарија и предавањето на реликвиите, што му се припишуваат на Самуил, повторно отвораат фасцинантно поглавје од илјада години, од конфликтот со Василиј II и битката кај Клеидиј (Беласица – заб.прев.) до археолошката мистерија кај ‘Свети Ахил’. Беа потребни повеќе од сто години, за да се затвори славата, што се роди во мугрите на Првата светска војна. И беa потребни повеќе од илјада години, за да се сретнат повторно, на сосема поинаков начин, двата света, кои некогаш се судрија со невиден просперитет на Балканот. Грција и Бугарија продолжуваат со договор со силен историски и симболичен товар. Осумнаесет црковни и историски реликвии, кои беа пренесени во Бугарија во 1917 година, се враќаат во Грција. Во исто време, грчката страна ѝ ги предава на Софија човечките останки, што му се припишуваат на цар Самуил, еден од најважните водачи на средновековната бугарска историја. Ова е договор што оди многу подалеку од движењето на историски предмети од еден музеј во друг. Зад 48-те артефакти и пронајдени предмети стои приказна, што ги поврзува војните, империите, династиите, манастирите, археолошките ископувања, националните сеќавања и еден од најдраматичните воени наративи од средниот век.“ – истакнува грчкиот медиум во статијата.
Негативните и критички реакции во моментов се најизразени во Грција и кај дел од бугарските историчари и интелектуалци. Бугарскиот историчар Александар Стојанов отворено, со употреба на тешка иронија, критикува дека овој настан се користи, заради предизборен политички маркетинг, во функција на внатрешно-политички цели пред претседателските избори во октомври 2026 година.
„Медиумската возбуда и фрка околу враќањето на наводните останки на цар Самуил во Бугарија од страна на Грција ќе нè преплави во следните неколку дена. Погребувањето на Самуил на островот Свети Ахил не е 100-процентна историска вистина, туку сепак останува претпоставка. Ова нема да спречи дивиот патриотизам да беснее во Бугарија, односите со Македонија да достигнат нов врв, а премиерот Радев и и претседателот да се наречат ‘обновувачи на бугарското историско наследство’ во пресрет на октомвриските избори. Ова е уште една трагикомедија.“ – напиша на својот фејсбук-профил Стојанов.
Бугарскиот историчар Горан Благоев, автор на документарниот филм „Островот на цар Самоил“, посочува дека не ја прифаќа некритично сенародната еуфорија и го нарече „политички цинизам“ тргувањето со коските на цар Самуил. Тој изнесува суштинска забелешка: „Грција не ги ‘враќа’, туку ги ‘дава’ останките.“. Според него, ако бугарската држава навистина се води од историски аргументи, останките требало да бидат повторно погребани во базиликата „Св. Ахил“, каде што биле пронајдени, а не да бидат пренесени во Софија. Преку општествената мрежа Благоев нагласува дека „процесот е политичка зделка“.
Бугарскиот историчар д-р Кристијан Ковачев на 2 октомври 2026 во интервју за Радио Благоевград рече дека научната идентификација на останките на царот Самуи не е целосно завршена, нагласувајќи дека „треба да се прави разлика меѓу „националниот расказ“ и „научните дискусии“. Тој смета дека е научно поточно засега да се зборува за „наводни останки на цар Самуил, сѐ додека не се направат дополнителни анализи“. „Подготовките за префрлање на останките се избрзани и без доволни консултации со академската заедница. Овој договор со Грција има политичка димензија, поврзана со односите меѓу Софија, Атина и Скопјe. Се надевам дека тоа нема да доведе до дополнителна напнатост меѓу Бугарија и Македонија. “ – изјави Ковачев.
Во Грција се искажуваат уште поостри критики, но има и сериозна институционална реакција. Митрополитот на Грчката православна црква Доротеј од Драма остро го доведува во прашање договорот за „примопредавање“ меѓу Грција и Бугарија. Тој предупредува дека со „предавањето на Самуиловите останки Грција може да ја изгуби преговарачката позиција за враќање уште стотици црковни предмети и ракописи однесени во Бугарија“. Според него, само од манастирот Панагија Еикосифиниса биле однесени околу 800 црковни предмети и 430 ракописи. Доротеј јавно побара грчкиот премиер Мицотакис да ја повлече својата согласност / потпис на договорот, поради „стравувањето дека Грција со предавањето на останките го губи значајниот адут во натамошните преговори со Софија“.
Уште посериозно: според грчките извештаи од 2 октомври 2026 година, Здружението на грчките археолози се спротивставило на договорот и го проблематизирало начинот на кој е склучен, односно на третирањето на културното наследство како предмет на политичка размена. Но, има една важна нијанса: критиката во Грција главно не е за „македонскиот“ или „бугарскиот“ идентитет на Самуил. Главните приговори во реакциите во Атина се дека „останките се археолошко и културно наследство, пронајдено во Грција“ и оти тоа наследство не треба да се третира како „дипломатска размена“.
Грчките археолози: „Археолошките наоди не можат да се разменуваат“
Грчкиот археолог Михалис Лихунас јавно реагираше против договорот за „враќање на бугарскиот цар Самуил во Бугарија“,. Тој смета дека „наодите од археолошко ископување не можат и не смеат да се разменуваат…“ Лихунас го оцени договорот како „национално предавство/национална капитулација“ и „непоправлива штета врз етиката на законските размени“.
Грчки критичари прашуваат дали е прифатливо археолошки материјал, откриен на грчка територија, да биде ставен во истата категорија со предмети однесени во Бугарија во 1917 година.
Поранешниот грчки министер за култура Костас Ѕаварас е категоричен: „Договорот меѓу Бугарија и Грција е катастрофален“. Ѕаварас, кој бил грчки заменик-министер/министер за култура во периодот 2012–2013, учествувал во претходните преговори со Бугарија. На 30 септември 2026 година тој јавно изјави: „Договорот за Самуил е катастрофален, ја распродадоа целата работа.“ Тој тврди дека „археологот Николаос Муцопулос ги предал останките на Самуил со услов тие да не ѝ бидат дадени на Бугарија сѐ додека не бидат вратени сите реликвии, украдени од грчките манастири“.
Грчкиот медиум „Ef Syn“ на 2 октомври ја објави анализата со наслов: „Екстремно контроверзниот договор меѓу Грција и Бугарија“. Медиумот известува за гнев кај археолозите, реакции од црковни кругови, политички критики, дали воопшто било консултирано Централното археолошко советодавно тело на Грција и дали останките воопшто се третираат како археолошки материјал. „Ef Syn“ го пренесува пишувањето на Дојче веле на македонски јазик дека „бугарските историчари стравуваат оти по договорот Бугарија-Грција Македонија може да ги побара реликвиите, кои биле насилно одземени од нејзината територија“!
„Дискусијата ги разбуди старите балкански страсти. Германскиот медиум ‘Дојче веле’ го насловува својот напис ‘Враќањето“ на Самуил: Политички успех или историски цинизам?’ и ги бележи стравувањата на бугарските историчари дека по договорот меѓу Бугарија и грција сега Македонија и Србија може да побараат реликвии што биле насилно одземени од нивните земји.“ – објави споменатиот грчки портал.
(продолжува)
(Авторот изнесува во оваа колумна согледувања од сопствена објективна историско-политиколошка анализа, кои немаат никаква поврзаност со ниедна политичка партија во Република Македонија, ниту се став на редакцијата на „Експрес“)