Може ли традиционалното занаетчиство да стане двигател на современото претприемништво и да отвори нови економски можности за младите? Во време кога дигиталните технологии го менуваат начинот на кој создаваме, работиме и продаваме, проектот „Дигитално оживување на занаетчиството“, реализиран во рамки на програмата BOOST Balkans, покажува како традиционалните вештини можат да добијат нова вредност и видливост.
Во интервју за Експрес.мк, Валерија Соколова Стојановска, проектен менаџер во Иницијатива за европска перпсектива, зборува за поврзувањето на занаетчиството со дигиталните алатки, социјалното претприемништво и одржливоста, за можностите што се отвораат за младите, особено младите жени од руралните средини, како и за петте инспиративни занаетчиски приказни кои добија свое место во дигиталниот свет. Резултатите од проектот ќе бидат претставени и во рамки на дводневниот настан „Craft2Grow – Одржливост, претприемништво и креативност“ во организација на МАТА Скопје на 21.10.2026 во 12.00 часот.
- Валерија, занаетчиството е важен дел од нашето културно наследство, но денес сè повеќе се поврзува и со иновации, дигитализација и претприемништво. Како проектот BOOST придонесува за поврзување на традиционалните занаети со современите потреби на пазарот?
Кога ќе видите рачно изработен предмет, прво ја забележувате неговата убавина. Но зад него стојат нечие знаење, време и често семејна приказна што трае со генерации. Прашањето од кое тргнавме беше: како таа вредност да стане повидлива и да најде свое место на денешниот пазар?
Токму со тоа се занимава проектот „Дигитално оживување на занаетчиството“, имплементиран од Иницијатива за европска перспектива во рамки на програмата BOOST Balkans, која ја спроведува ALDA со финансиска поддршка од Француската агенција за развој, AFD. Пристапот ги поврзува занаетчиското знаење со дигитална промоција, онлајн претставување и развој на концепти за социјални претпријатија. Во соработката со МАТА особено ни е важна автентичноста на занаетите и искуството на луѓето што ги практикуваат.
Во практична смисла, тоа значи покрај изработката да има добра фотографија, разбирлива приказна за производот и лесен начин заинтересираниот купувач да стигне до авторот. Технологијата тука има многу конкретна улога: да му помогне на мајсторството/занаетчиството да биде препознаено и надвор од местото во кое настанува.
- Еден од фокусите на проектот е зајакнување на младите од руралните средини. Со кои предизвици најчесто се соочуваат овие млади луѓе и какви можности им отвораат дигиталните технологии и социјалното претприемништво?
Млад човек може да има одлична идеја, а да нема во близина ментор, соодветна обука или простор каде што ќе ја испроба. Во руралните средини дополнителна пречка можат да бидат превозот, трошоците и помалиот број деловни контакти. Кај младите жени, на тоа често се надоврзуваат и семејните обврски и очекувањата за тоа со што „треба“ да се занимаваат.
Затоа проектот е насочен кон млади од руралните средини во скопскиот регион, со посебно внимание кон младите жени со помалку можности. Дигиталните алатки можат да им овозможат да покажат што создаваат, да разговараат со потенцијални купувачи и да добијат повратна информација без секој контакт да бара патување. Секако, интернетот сам по себе не ги решава набавката на материјали, испораката и трошоците. Потребни се и практично знаење и поддршка.
Социјалното претприемништво отвора уште една можност: деловната идеја да решава и локален проблем, на пример преку вклучување други млади, пренесување занаетчиски вештини или повторна употреба на материјали. Така младиот човек може да размислува и како претприемач и како активен член на својата заедница.
- Кои се најзначајните резултати од проектот BOOST? Дали можете да издвоите конкретен пример или успешна приказна што покажува како поддршката, новите знаења и дигиталните алатки можат да создадат нови можности за занаетчиите?
Како што го заокружуваме проектот, највидлив резултат е тоа што петте занаетчиски приказни добија трајно дигитално место. На платформата artisans.iep.mk посетителите можат на едно место да ги видат профилите, фотографиите, изработките и контактите на занаетчиите. Подготвивме и документарен филм во кој сите пет лично зборуваат за својата работа, техниките и патот од идеја до готова изработка.
Елеонора Дуљанова создава рачно сликани свилени марами, керамика и накит, со препознатлив колорит и флорални мотиви. Оливија Георгиевска поврзува фотографија, текстил, керамика, накит и креативна едукација, особено во работата со деца.
Славица Трчкова работи со декупаж, сликање на стакло и керамика и хеклање, а во своите изработки ја пренесува локалната традиција. Јасна Шоптрајанова преку филцање, нижење и сликање на текстил создава накит и предмети за домот под името „ШШШ artwear and artware“.
Теодора Карапеевска-Маневска преку „Каро Декорации“ создава балонски и цветни декорации, персонализирани подароци и дрвени изработки, продолжувајќи го семејниот столарски занает.
Заедно, овие пет приказни покажуваат дека занаетчиството не е само една техника или еден производ, туку простор во кој традицијата, личниот израз и современото претприемништво можат да се надополнуваат.
Платформата и документарцот не се крајна точка, туку практични алатки што остануваат и по завршувањето на проектот. Тие им даваат на занаетчиите професионална видливост, директен контакт со публиката и содржина што можат понатаму да ја користат за промоција и развој. Платформата е од отворен карактер и секој занаетчија може да креира свој профил и да добие дигитално место за промоција, соработки итн.
- Во време кога младите сè повеќе се насочуваат кон дигиталните професии, како можеме да го направиме занаетчиството повторно привлечно за новите генерации? Кои вештини, покрај традиционалното мајсторство, се неопходни за успех?
Мислам дека младите ќе се заинтересираат кога ќе добијат можност самите да пробаат и да внесат своја идеја. На пример, традиционална техника може да добие современ дизајн, нова употреба или поинаква публика. Во таква работа има простор и за млад човек што сака да создава со раце и за некој што го интересираат фотографијата, видеото или дизајнот.
Покрај мајсторството, неопходно е да знаете кому му се обраќате и како ја формирате цената. Често се заборава да се пресметаат сопственото време, пакувањето и испораката. Потоа доаѓаат комуникацијата со купувачите, почитувањето на роковите и дигиталната писменост. Важно е и да знаете безбедно да ги користите онлајн каналите и да ги заштитите личните податоци.
Би додала и една вештина што не се учи преку совршена фотографија: да прифатите повратна информација. Понекогаш производот што најмногу ви се допаѓа вам нема да биде оној што го бара пазарот. Тогаш треба да знаете што можете да приспособите, а што сакате да го зачувате како свој авторски израз.
- Одржливоста, циркуларната економија и социјалното претприемништво стануваат сè поважни теми. Каков потенцијал има занаетчиството да придонесе за поодржлива локална економија и за создавање нови работни места?
Занаетчиството има голем потенцијал затоа што овозможува да размислуваме за целиот животен век на еден предмет. Дали може да се поправи? Дали остатокот од текстил може да добие нова употреба? Може ли да се произведува според нарачка, со помалку непродадени залихи? Тоа се практични одлуки преку кои циркуларната економија станува дел од секојдневната работа.
Но рачната изработка сама по себе не е гаранција дека производот е одржлив. Важни се потеклото на материјалите, употребените бои и премази, пакувањето и транспортот. Токму тука има простор за учење и за подобрување на производството.
За локалната економија, можностите се и во самата изработка и во услугите околу неа: фотографирање производи, водење онлајн продажба, сопствен бренд/дизајн на пакување или организирање работилници. Социјалниот модел може дополнително да ја насочи таа работа кон вклучување луѓе што потешко доаѓаат до можности. За да траат ваквите иницијативи, мора да имаат реални приходи и фер надомест за вложениот труд. Одржливоста треба да се гледа и во животната средина и во условите во кои работат луѓето.
- Во рамки на завршниот настан „Craft2Grow – Одржливост, претприемништво и креативност“, ќе бидат претставени резултатите од проектот BOOST. Зошто е важно ваквите иницијативи да се поврзуваат и што можат посетителите да очекуваат од оваа презентација?
Еден проект завршува, но на занаетчиите и на младите и понатаму им требаат контакти, простор за претставување и можност да учат. Затоа ни е важно резултатите од проектот да бидат поврзано со други иницијативи што работат на сродни теми. Со Craft2Grow споделуваме интерес за креативноста, учењето преку практична работа и одржливите пристапи.
На презентацијата посетителите ќе ја видат дигиталната платформа artisans.iep.mk со профилите и изработките на петте занаетчии, како и документарниот филм што ги носи нивните гласови, техники и лични приказни. Така резултатите нема да останат само бројки во извештај, туку ќе се видат преку луѓето и предметите создадени со нивните раце.
Би сакале ова да отвори и разговор за продолжувањето: кој може да понуди менторство, каде може да се претстават производите и како младите да се вклучат во идни соработки. За мене, успешен завршен настан е оној по кој луѓето имаат причина повторно да се слушнат и да направат нешто заедно.
- Ако треба да испратите една порака до младите кои размислуваат за сопствен бизнис, но можеби не го препознаваат потенцијалот на занаетчиството, што би им порачале?
Би им порачала да почнат со нешто доволно мало за да можат навистина да го испробаат. Еден производ, неколку примероци, разговор со луѓе што би го купиле. Да прашаат што им се допаѓа, за што би го користеле и дали цената им е прифатлива. Таквиот разговор може да ви каже повеќе од недели поминати во истражување што сака пазарот.
Не мора веднаш да ги знаете сите одговори. Побарајте занаетчија од кого можете да учите и соработник чие знаење го надополнува вашето. Ако добро фотографирате, можеби токму тоа е вашиот прв придонес во еден заеднички занаетчиски бизнис.
И не го потценувајте она што веќе постои во вашето семејство или место. Техника што ви изгледа секојдневна, за некој друг може да биде нешто што првпат го гледа. Вреди да ја запознаете, да ја научите и да проверите што можете вие да создадете со неа. Првиот чекор не мора да биде голем за да биде важен.
