Уставниот суд на Република Северна Македонија денеска треба да одлучува за уставноста и законитоста на контроверзниот Правилник на Државната изборна комисија (ДИК) за постапката на собирање потписи за поддршка на кандидатски листи од група избирачи на претстојните локални избори. Со овој правилник, донесен на 17 август 2025, ДИК утврди дека за независни кандидати за градоначалници или советници се потребни само два потписи од избирачи, откако Собранието не успеа да донесе измени во Изборниот законик.
Судиите ќе се дискутираат по две иницијативи за оценка на уставноста: една од Здружението „Светски македонски конгрес“ од Скопје (застапувано од претседателот Тодор Петров) и друга од граѓанинот Стевче Стојанов. И двете иницијативи тврдат дека ДИК надминала овластувања со подзаконски акт, ставајќи се во улога на законодавец, и дека правилникот повредува повеќе уставни и законски одредби.
Клучни аргументи од иницијативите
- Иницијатива од „Светски македонски конгрес“: Подносителите сметаат дека правилникот повредува Изборниот законик, како и член 8 став 1 алинеја 3 и 5, членовите 22, 23, 51, 54, 61 и 68 став 1 алинеја 2 од Уставот. Тие тврдат дека ДИК постапила надвор од своите надлежности со пропишување услови за остварување на избирачкото право, иако изборните рокови се во тек.
- Иницијатива од Стевче Стојанов: Фокусот е на точка 4 од правилникот, која бара само два потписи за поддршка на листа за совет или градоначалник од група избирачи. Ова, според Стојанов, повредува член 8 став 1 алинеја 3, членовите 51, 61 и 68 став 1 алинеја 2 од Уставот, бидејќи ДИК ја презема улогата на Собранието во дефинирање на постапката.
Овие иницијативи се поднесени откако Уставниот суд претходно го укина член 62 од Изборниот законик, кој регулираше бројот на потписи за локални избори (на пример, 50 до 200 потписи во зависност од големината на општината). Член 63, на кој се повикува ДИК, се однесува на парламентарни избори и не е укинато, но подносителите сметаат дека не може да се применува за локални избори.
Правилникот го предложи членот на ДИК, Александар Даштевски, повикувајќи се на член 63 од Изборниот законик за да го олесни учеството на независни кандидати и граѓански иницијативи. Според ДИК, ова е привремено решение за да се спречи блокада на изборите, откако Собранието на 16 август не успеа да донесе измени во законот поради недостаток на кворум по бодентер (иако имаше мнозинство). Со само два потписи, собирањето започнува на 10-тиот ден од распишување на изборите (29 август) и трае 15 дена, а листите се поднесуваат до 13 септември.
Локалните избори се закажани за 19 октомври (прв круг) и 2 ноември (втор круг каде е потребно), со кампања што започнува на 29 септември. Досега се пријавени 18 кандидати за градоначалник на Скопје, вклучително независни.
Независните кандидати на социјалните мрежи изразуваат загриженост дека одлуката на Уставниот суд може да им го забрани учеството, особено затоа што се носи по истекот на рокот за поднесување кандидатури (13 септември). Тие се прашуваат дали е возможно сценарио во кое правилникот ќе се укине, што би довело до хаос – дали изборите ќе се одложат или независните ќе бидат исклучени? Дел од нив сметаат дека ова е обид за политичка манипулација пред изборите.
На 20 февруари 2024, ДИК го стави вон сила претходниот правилник поради укинувањето на член 62, но го активираше новиот за 2025. Ако судот го укине, Собранието мора итно да реагира со законски измени, но со оглед на политичките тензии, тоа може да предизвика дополнителни конфликти. Досега нема официјална одлука од денешната седница, но резултатот ќе биде клучен за фер локални избори.