Учителско-просветителската дејност на Свети Наум Охридски
Култот на Свети Наум е особено негуван во охридскиот и во преспанскиот кра, во Корча, Албанија, но бил раширен и во Унгарија и Романија, каде што имало иселеници од овие региони. За животот и дејноста на Св. Наум Охридски малку се знае, иако со Св. Климент Охридски се најпознати и најзначајни ученици на светите браќа Македонците Кирил и Методиј. Се знае дека учествувал во Моравската мисија, дека во Рим кон крајот на 867 година бил духовно посветен и дека по смртта на Методиј во 885 година, преку Бугарија, дошол во Македонија. На брегот на Охридско Езеро го основал манастирот на светите архангели, денешен „Свети Наум“, кој го носи неговото име.
Во Македонија, во Охридската книжевна школа, Наум Охридски успешно ја продолжи целокупната дејност на Климент Охридски. Познато е дека се занимавал со литературна дејност, а од двете кратки житија, напишани на црковнословенски јазик, се гледа дека бил учител, просветител, кој се разбира во народната медицина.
Академик Цветан Грозданов истакнува дека од спомениците на најстарата словенска уметност кај Јужните Словени, само во манастирот „Свети Наум“ на Охридско Езеро е одржан духовниот живот од неговата изградба, пред 1.100 години, до денес. „Манастирот на Св. Наум Охридски стана едно од неколкуте најстари огништа на писменоста во словенскиот свет, каде што се зачувани придобивките на Моравската мисија на Св. Кирил и Св. Методиј, по прогонот на нивните ученици од Средна Европа. Наумовиот манастир, од своето формирање наваму и по разорувањето на Самоиловата држава, ги зачува словенската писменост и богослужба на јазикот на македонските Словени.“ – нагласува Цветан Грозданов.
Култот на свети Наум Охридски
Св. Наум, освен по црковната дејност, е познат и како македонски средновековен писател и културен деец. Од неговите творби, за кои се претпоставува дека ги има повеќе, откриено е химнографското дело „Канон за апостолот Андреј“. Се знае за уште други два канона напишани од него: „Канон на Архангел Михаил“ и „Канон за пренесување на моштите на Јован Златоуст“. Во Житието на Свети Наум се вели дека тој е брат на Свети Климент. Некои научници сметаат дека тоа се однесува на брат во духовна смисла, но повеќемина се убедени дека Климент и Наум навистина биле родени браќа. Култот на свети Наум е одразен најмногу во преданијата раскажувани во охридскиот крај од најстари времиња. Народните преданија се среќаваат во зборниците на браќата Миладиновци и Кузман Шапкарев. Свети Наум Охридски Чудотворецот починал на 5 јануари 910 година, во манастирот „Свети Наум“, на брегот на Охридско Езеро, а култот за него започнал да се шири во Македонија, во јужнословенските средина, како и во Албанија и Грција.
Манастирот „Свети Наум“ е изграден на висока карпа, над самото Охридско Езеро, на најјужната негова точка, во една месност со ретка природна убавина. Св. Наум пред крајот на својот живот го основал манастирот „Св. Архангел“ и во 910 година бил погребан таму. Оваа црква по својот првобитен облик била речиси идентична на црквата „Св. Пантелејмон“ во Охрид. Во периодот меѓу 10 и 13 век Наумовата црква била целосно урната. Околу 16 век на нејзините темели е подигната сегашната црква во две етапи. и нартексот, која има форма на впишан крст во квадратно пространство со купола, поставена на четири столба. Гробницата на Наум е посебна зграда, со широка и ниска купола.