Пишува: Свето Тоевски
Значењето на „Триптих за македонскиот идентитет“ на истакнатата македонска историчарка Наде Проева
Нејзиниот пристап — строго заснован на примарни историски извори и археолошки факти — претставува директен и остар одговор како на надворешните негации, така и на внатрешните политички манипулации.
Научна деконструкција на надворешните оспорувања
Проева во својата студија остро се спротивставува на национал-шовинистичките митови на Балканот, кои денес се рефлектираат во официјалните политики на Атина и Софија. Во контекст на спорот со Грција и обидите за присвојување на целокупното античко наследство, таа со децении презентираше непобитни пишани и материјални докази дека Античките Македонци биле посебен етнос, различен од Античките Грци (Хелените). Систематски анализирајќи ги старогрчките и римските автори, Проева укажуваше дека тие правеле јасна дистинкција меѓу двата народи во однос на државното уредување, обичаите и јазикот. Таа научно го побиваше дорското потекло на Македонците и укажуваше на посебноста на античкиот македонски јазик.
Од друга страна, наспроти бугарските тези кои го третираат македонскиот народ и јазик како вештачки конструкт од 1944 година, „Триптихот“ го следи континуитетот и развојот на македонската свест низ три клучни историски периоди. Проева аргументира дека ниту еден народ не може да се истреби или избрише со доаѓањето на нови популации. Етногенезата е комплексен процес: античкото супстратно население на територијата на Македонија се претопило со дојдените Словени, при што Словените го прифатиле веќе постоечкото географско и историско име — Македонија и Македонци. Овој природен историски процес создава посебен и автохтон етно-културен континуитет на македонскиот народ, кој нема никаква врска со бугарската етногенеза.
Критика на политичкиот прагматизам и фалсификувањето на историјата
Она што ја прави студијата на Проева исклучително остра и аналитична е нејзината непопустлива критика кон употребата на историјата за дневнополитички цели. Книгата е поттикната од бурните политички случувања околу Преспанскиот договор во 2018 година, каде што македонската држава, под притисок на геополитички интереси, направи отстапки кои завлегуваат во идентитетските прашања.
Проева со остар научен јазик ги разобличува двете крајности кои му нанесоа штета на македонското ткиво:
„Антиквизацијата“: Проектите водени од политички популизам кои се обидуваа да направат директен и линеарен знак на равенство меѓу современите Македонци и Античките Македонци, без да ги земат предвид словенските и средновековните идентитетски слоеви. За Проева, ваквиот романтичарски аматеризам само им даде дополнително „оружје“ на грчките пропагандисти.
Идентитетскиот нихилизам: Подготвеноста на современите политички елити да премолчуваат непосакувани историски факти, да потпишуваат договори со кои се ревидира националната историја и да прифаќаат решенија кои вештачки го ограничуваат именувањето на јазикот и нацијата.
Професорката Проева категорично предупредуваше дека „непосакуваните факти се премолчуваат, отфрлаат како неточни или пак се прикажуваат искривено“ токму кога науката се става во служба на власта.
Зошто „Македонскиот триптих“ е релевантен денес?
Значењето на ова дело денес е поголемо од кога било. Во време кога на Македонија ѝ се наметнуваат заеднички историски комисии кои функционираат под политички диктат, студијата на Проева служи како методолошки патоказ. Таа докажува дека националниот идентитет не е предмет на меѓународни договори или компромиси меѓу политичари, туку е реалност заснована на сопствено историско самочувство, култура и јазик.
„Триптих за македонскиот идентитет“ останува бедем кој јасно порачува: вистината не трпи политички компромиси. Проучувањето на историјата мора да биде ослободено од националните митови на соседите, но и од дефетизмот на домашната политика. Со тоа, Наде Проева остави траен и непобитлив научен аргумент во рацете на идните генерации за одбрана на правото на македонскиот народ да биде она што е — свој на своето.