„Кај и да си за Бадник и Божиќ дома да си!“, гласи познатата народна изрека, која ги отсликува вредностите што ги носат овие празници: семејството, заедништвото, љубовта и светлината во човечката душа. Затоа, токму во овие денови, членовите на семејството се собираат во домот и заедно ја делат празничната трпеза.
Бадник, денот во пресрет на Божиќ, во македонските домови обично се препознава по една тивка дисциплина: подготовките почнуваат рано, а вечерта се сведува на семејството, огништето и посната трпеза. Во народната традиција самиот збор „Бадник“ се поврзува со „будење“ – ноќ во која се останува буден и се чека празникот, како да се поместува времето за да се стигне до радоста што следува. Во истата таа рамка, со векови се наталожиле обичаи што на прв поглед личат на едноставни домашни ритуали, а всушност се сложен спој на црковен календар, локална меморија и семејни навики што се пренесуваат „како што било кај нашите“.
Во многу краишта, Бадник почнува со бадниковото дрво – најчесто дабово гранче или парче даб што домаќинот го сече рано, пред изгрејсонце, и го внесува дома. Навечер се става во огнот и се остава да гори, со верување дека пламенот ќе ја „одржи“ куќата топла и жива, а годината плодна. Во некои средини се чува и останатото парче од дрвото или „пенушката“ до следната година, како знак дека празникот не завршува со вечерата, туку продолжува како трага во домот. Во истата линија е и внесувањето слама: се реди под трпезата, понекогаш се посипува и со мешано жито, и така вечерата добива „под“ што потсетува на јаслите, но и на постари, земјоделски претстави за плодност и заштита на домот.
Кога ќе се собере семејството, центарот се префрла на трпезата – посна, но намерно богата со симболика. На неа најчесто има грав, посни сарми, зелник или мазник, овошје и суви плодови; некаде и риба, во зависност од локалниот обичај. Но, најсилниот знак на заедништвото е лебот. Во многу куќи се меси посна погача или кравајче што се крши на почетокот на вечерата и се дели по ред, со јасна хиерархија што ја одржува домашната структура: прво „за Бога“, потоа „за куќата“, па за постарите, за помладите, а во некои традиции и „за стоката“, како признание дека и таа е дел од домаќинството.
Тука се појавува и паричката – најпопуларниот, но и најдискутиран елемент на бадниковиот леб. Народното верување е едноставно и практично: кому ќе му се падне паричката, „кај него ќе е среќата“. Сепак, етнолозите забележуваат дека токму паричката не е еднакво стара насекаде и дека во дел од селските средини повозрасните не се сеќаваат нивните родители да ја практикувале; се претпоставува дека станува збор за понов слој што се ширел под влијание на соседни традиции и црковни пропаганди кон крајот на 19 и почетокот на 20 век. Затоа и денес постои видлива географија на обичајот: во едни места паричката е „бадникова“, во други се чува за Василица, каде што се врзува со приказната за „василопитата“ и споменот на чудото на свети Василиј Велики – традиција што манастирските средини често ја нагласуваат како поточна за 1 јануари.
Бадник, меѓутоа, не е само домашен – тој има и свој глас на улица. Коледарите, најчесто деца, одат од врата до врата, тропаат, пеат коледарски песни и добиваат дарови: колачи, костени, ореви, јаболка, слатки или ситни пари. Овој дел од празничниот циклус е добро документиран уште во записите од 19 век. Во старите етнографски белешки се опишуваат „гламјите“ што горат цела вечер, песните што се извикуваат пред портите, и ритамот на куќата што не заспива додека не „удри клепалото“, по што оние што можат одат во црква. Во некои краишта, домаќинките правеле посен мазник, се ставале крстови на вратите и се закачувала смрека како заштита „за арно“, а целото семејство се движело низ дворот во круг – не како театар, туку како начин куќата да се „обиколи“ и да се означи дека празникот е внатре.
Затоа, кога денес се зборува за Бадник, најточно е да се зборува за жив обичај што постојано се пренаредува. Дел од ритуалите се чуваат како строга семејна рутина, дел се обновуваат преку јавни поворки и храмовни собири, а дел се додаваат како „нови стари“ навики. Во таа мешавина, едно останува стабилно: Бадниковата вечер ја собира куќата околу истите три јазли – огнот, трпезата и зборот што се кажува тивко, меѓу своите.