Пред деведесет и две години, на 9 октомври 1934 година, југословенскиот крал Александар Караѓорѓевиќ бил убиен во атентат во Марсеј. Атентатот бил организиран од усташите и македонските револуционери; убиецот му пришол на кралот со букет цвеќе и извикал: „Да живее кралот!“
Човек со бел шешир се пробивал низ толпата собрана долж главната улица во Марсеј, Франција. Во раката носел букет цвеќе, а додека се приближувал кон автомобилот со отворен кров на југословенскиот крал Александар Караѓорѓевиќ, извикал на француски: „Vive le roi!“ – што значи „Да живее кралот!“ Изгледал како уште еден од многуте ентузијастични граѓани кои дошле да го поздрават високиот гостин. Сепак, неколку моменти подоцна, извадил пиштол од букетот, скокнал на прагот од кралскиот автомобил и почнал да пука. Александар бил погоден со смртоносни куршуми, а свечената поворка се претворила во крвав хаос. Било 9 октомври 1934 година, околу 16:20 часот, кога се случил еден од најпознатите политички атентати во меѓувоениот период.
Атентатот го извршил Владо Черноземски – чие вистинско име било Величко Георгиев Керин – член на македонската револуционерна организација ВМРО и професионален атентатор. Неговиот напад не бил дело на осамен фанатик, туку кулминација на повеќемесечен заговор во кој учествувале членови на усташкото движење на Анте Павелиќ и македонски револуционери. Целта била да се елиминира човекот што ја олицетворувал југословенската монархија – држава формирана по Првата светска војна, во која со години растеле националните и политичките тензии. Сепак, малку е познато дека заговорот за убиство на кралот Александар не потекнал од Марсеј. Неговите непријатели се обиделе да го убијат уште во 1933 година – поточно, во Загреб.
| Автор: Википедија
Атентаторот Владо Черноземски (лево) и кралот Александар (десно)
Википедија
Кон крајот на 1933 година, Александар го посетил Загреб, град во кој неговиот режим не уживал едногласна поддршка. Четири години претходно, кралот го укинал парламентарниот систем, ги забранил политичките партии и воспоставил лична диктатура, обидувајќи се насилно да го зацврсти единството на државата. Незадоволството на Хрватите од централистичката структура на Југославија било длабоко, а усташкото движење на Анте Павелиќ – кое дејствувало од егзил – се залагало за насилно уривање на југословенската држава и создавање независна Хрватска. Токму соработниците на Павелиќ ја виделе посетата на кралот на Загреб како можност за атентат.
Според историските истражувања за подготовките на атентатот во Марсеј, Павелиќ испратил човек во Загреб во декември 1933 година со наредба да го убие кралот со помош на бомба додека тој се движел низ улиците. Сепак, обидот за атентат не бил извршен. Според еден историски запис, потенцијалниот атентатор бил затекнат од ентузијазмот на дел од насобраната толпа што го поздравувала кралот, па како последица на тоа ја изгубил решителноста да го изврши нападот. Ова претставувало сосема неочекуван тек на настаните за организаторите, кои сметале на успешен напад за време на јавното појавување на кралот. Александар го напуштил Загреб жив, а заговорниците биле принудени да бараат друга можност.
Овој детал е особено интересен бидејќи илустрира колку политичките перцепции на атентаторите можеле да се разликуваат од реалноста со која се соочувале на улиците. Усташкото движење го гледало кралот како олицетворение на југословенскиот централизам и репресија, но сепак, насобраните граѓани не реагирале онака како што очекувале организаторите на атентатот. Начинот на кој е пречекан еден владетел не е сигурен показател за вистинското политичко расположение, особено во држава каде што опозицијата била ограничена, а јавниот живот бил под полициски надзор. Сепак, според споменатиот запис, самата глетка на пречекот на кралот придонела за неуспехот на планот. Историските записи исто така спомнуваат дека се одустанало од потенцијален напад за време на престојот на кралот во Софија – кратко пред неговото патување во Франција. На крајот, организаторите одлучија да побараат нова можност надвор од Југославија, во земја каде што од кралот би се барало да учествува на јавни свечености за време на државна посета. Изборот падна на Франција.
Александар Караѓорѓевиќ отпатува за Франција со значајна политичка цел. Во 1934 година, Европа стануваше сè понестабилна. Адолф Хитлер веќе ја имаше преземено власта во Германија, Италија на Мусолини имаше територијални амбиции на Јадранот, а Франција настојуваше да го зајакне сојузот со земјите од Централна и Југоисточна Европа. Југославија беше клучен дел од тој безбедносен систем. Францускиот министер за надворешни работи, Луј Барту, сакаше со Александар да разговара за зајакнување на соработката и за напорите да се ограничи италијанското влијание на Балканот. Затоа, средбата имаше многу поголемо значење од обична дипломатска посета. Сепак, југословенските разузнавачки служби веќе располагаа со информации дека се подготвувал атентат врз кралот. Посетата на кралот на Марсеј била договорена уште во јуни 1934 година, а и покрај предупредувањата од разузнавачките служби, Александар одбил да го одложи патувањето. Тој на оваа одлука гледал како на прашање на државнички авторитет и меѓународен престиж. Откажувањето на патувањето поради закани можело да се протолкува како признание дека неговите непријатели успеале да го заплашат владетелот.
Еден особено необичен детал се однесува на датумот на неговото пристигнување. Според биографските записи, кралот имал одбивност кон денот вторник бидејќи тројца членови на неговото семејство починале токму на тој ден од неделата. Обично се водело сметка да не се закажуваат важни официјални настани во вторник, но сепак, неговото пристигнување во Марсеј се случило во вторник – на 9 октомври 1934 година. Подоцнежните автори често го наведувале овој детал како злокобна коинциденција. Иако суеверието не го објаснува атентатот, оваа околност дополнително ги поттикнала легендите што се појавиле по смртта на кралот.
Александар пристигнал во Марсеј со југословенскиот воен брод „Дубровник“. На пристаништето го пречекал Барту, а по свечените поздрави, двајцата државници седнале во автомобил со отворен кров. Во возилото бил и францускиот генерал Алфонс Жорж. Кралот носел воена униформа, а автомобилот се движел бавно низ улиците за собраните граѓани да можат да го поздрават високиот гостин. Токму бавното темпо на поворката му овозможило на атентаторот да му пријде речиси без никакви пречки.
Кој бил Петар Ореб? Зад неуспешниот обид за атентат во Загреб се крие особено интересна животна приказна. Противречните историски записи долго време оставале простор за шпекулации, но хрватскиот историчар Тонко Барчот детално го реконструирал случајот во својот научен труд „Потенцијалниот атентатор на кралот Александар: Петар Ореб Мијат и неговиот пат до бесилката“, објавен во 2006 година во списанието *Journal of Contemporary History* (Списание за современа историја). Врз основа на полициски досиеја, судски списи и извештаи од тогашниот печат, Барчот утврдил дека човекот задолжен за нападот во Загреб бил Петар Ореб Мијат, сиромашен жител на островот Корчула, кој пред да му се приклучи на усташкото движење работел како рибар и шверцер. Тој поминал обука за ракување со оружје и експлозиви во Италија, покажувајќи се доволно вешт за организаторите да му ја доверат мисијата за атентат врз југословенскиот крал.
Планот бил разработен до најситен детал. Било предвидено Александар и неговата сопруга, кралицата Марија, да пристигнат во Загреб со воз на 16 декември 1933 година, непосредно пред роденденот на кралот. Ореб требало да го изврши атентатот или на Главната железничка станица или за време на свечената поворка низ центарот на градот. Во тоа му помагал младиот Јосип Беговиќ, кој добро го познавал Загреб и бил задолжен за логистиката. На денот на атентатот, Беговиќ носел скијачки костим и скии, кои требало да послужат како необичен знак за препознавање. Ореб бил опремен со бомби, пиштоли, резервна муниција и отровен бодеж. Било обезбедено и возило за бегство. Сепак, работите тргнале наопаку уште од самиот почеток. Кралскиот воз пристигнал порано отколку што очекувале заговорниците, поради што тие не успеале да заземат позиција на железничката станица. Потоа побрзале кон плоштадот Јелачиќ, каде што требало да помине кралската поворка. Ореб го забележал автомобилот на кралот и го препознал Беговиќ по скиите што ги држел високо кренати. Сè било подготвено за нападот, но во последниот момент, Ореб се свртел и си заминал. За време на подоцнежното полициско испрашување, тој признал дека бил совладан од страв. Тврдел дека очекувал поинакво расположение кај собраните граѓани и дека бил изненаден кога видел оти толпата не се состоела само од млади луѓе, туку и од многу возрасни лица кои можеле да настрадаат во експлозијата.
По неуспешниот обид, заговорниците размислувале за нов напад, но полицијата им влегла во трага. При обидот за апсење, Ореб пукал кон полицајците, при што убил еден и тешко ранил друг. Подоцна бил фатен, изведен пред суд и осуден на смрт. Тој и Беговиќ биле погубени во мај 1934 година. Така, човекот што не успеал да го убие Александар во Загреб завршил на бесилка, само неколку месеци пред друг атентатор да го спроведе заговорот до крај во Франција.
Човекот познат како Влада Шофер
За новиот обид за атентат бил избран многу поискусен човек. Владо Черноземски – познат и како Влада Шофер („Влада Шоферот“), бидејќи работел како возач на лидерот на ВМРО, Иван Михајлов – имал искуство со политички атентати. Неговата организација, Внатрешната македонска револуционерна организација (ВМРО), се борела против југословенската власт во Македонија и соработувала со усташкото емигрантско движење. Еуген Дидо Кватерник, близок соработник на Анте Павелиќ, одиграл клучна организациска улога во подготовката на атентатот. Заговорниците се движеле низ Италија, Швајцарија и Франција, користејќи фалсификувани документи, посредници и тајни состаноци. Дел од подготовките се одвивале во усташките логори во Италија и Унгарија, со толеранција или поддршка од властите во тие земји.
Черноземски не бил единствениот човек задолжен за атентатот. Планот вклучувал и резервни атентатори во случај првичниот напад да не успее. Мијо Краљ исто така бил присутен во Марсеј, подготвен да интервенира доколку Черноземски потфрли, додека Звонимир Поспишил и Иван Рајиќ биле позиционирани за евентуален напад за време на престојот на кралот во Франција. Организаторите очигледно не сакаа да го повторат неуспехот од Загреб. Ако кралот го преживееше Марсеј, ќе се обидеа да го убијат на друго место.
Во Марсеј, Черноземски дејствуваше со ладнокрвна одлучност. Тој чекаше да се приближи кралскиот автомобил, се проби низ толпата и скокна на страничната платформа на возилото. Држеше полуавтоматски пиштол „Маузер C96“, а неговите истрели го погодија Александар во горниот дел од телото. Францускиот полковник Жил Пиоле, кој ја придружуваше поворката на коњ, го удри атентаторот со сабја и го собори на земја. Черноземски се обиде да продолжи да пука и тогаш, додека француските полицајци отворија оган. Настана паника, при што беа ранети многу луѓе од придружбата на кралот и од насобраната толпа. Атентаторот, кој веќе беше тешко ранет, потоа беше претепан од луѓе од толпата. Тој не почина веднаш, туку умре откако беше приведен од полицијата.
Атентатот доведе до појава на една од најпознатите, но и најконтроверзните фрази во југословенската историја. Според официјалната верзија, последните зборови на кралот Александар биле: „Чувајте ми ја Југославија“. Овие зборови подоцна станаа политичка порака, симбол на монархијата и еден вид тестамент од владетел кој се залагаше за обединета југословенска држава. Тие беа повторувани во весници, говори и подоцнежни историски записи, а беа прифатени и од многу современици.
Сепак, постои и сосема поинаква верзија. Како што пишуваа медиумите, според едно непотврдено предание, кралот, сфаќајќи дека е смртно ранет, всушност рекол: „Ебате им мајката, ме убија“. Таа верзија, многу помалку свечена од официјалната, со години се појавува во описите на атентатот.
Постои уште еден интересен детал за неговата смрт. Иако во популарните раскажувања често се наведува дека Александар починал веднаш по пукањето, извештаите говорат дека тој уште некое време покажувал знаци на живот. Поради толпата, автомобилот со тешко ранетиот крал бавно се движеше кон местото каде што можеше да му се укаже помош. Лекарите не успеаја да го спасат. Тој почина нешто по 17 часот.
Атентатот имаше уште една жртва, чија смрт со години беше обвиена во контроверзии. Францускиот министер за надворешни работи Луј Барту, кој седеше до Александар, беше ранет за време на пукањето. Првично се веруваше дека Черноземски го погодил, но подоцнежната балистичка анализа покажа дека фаталниот куршум најверојатно бил испукан од оружје на француската полиција. Полициските службеници, во паника, пукале кон атентаторот, не обрнувајќи доволно внимание на луѓето што се наоѓале во непосредна близина. Барту бил ранет во раката и, поради загубата на крв и несоодветната медицинска помош, починал помалку од еден час по кралот.
Смртта на францускиот министер претставуваше особено тежок удар за Париз. Барту беше еден од главните творци на француската политика на сојузништва во Европа, а неговата средба со Александар имаше за цел да ги зајакне односите меѓу двете земји и да го ослаби влијанието на Италија на Мусолини на Балканот. Наместо тоа, токму тој ден, Франција ги загуби и својот министер за надворешни работи и високиот државен гостин што требаше да го заштити. Атентатот откри сериозни пропусти во безбедноста. Автомобилот без покрив, малото растојание меѓу кралот и насобраната толпа, како и некоординираната реакција на полицијата, му овозможија на Черноземски да го изврши убиството среде свечената поворка.
Често се тврди дека камерите го снимиле самиот момент на атентатот; сепак, историските записи укажуваат дека најпознатите снимки всушност го прикажуваат кралот непосредно пред нападот и драматичните сцени веднаш по пукањето. Токму таа близина им овозможи на камерите да го забележат лицето на смртно ранетиот монарх и паниката меѓу присутните. Францускиот национален аудиовизуелен институт (INA) во своите архиви чува филмски снимки од атентатот – снимки што со децении наназад постојано се користат во документарни филмови.
Павелиќ, Мусолини и меѓународен заговор
Зад атентатот стоеше соработка меѓу две екстремистички организации кои, иако имаа различни национални цели, делеа заеднички непријател. ВМРО се залагаше за одвојување на Македонија од југословенската држава, додека движењето „Усташа“ на Анте Павелиќ се залагаше за растурање на Југославија и создавање независна хрватска држава. Нивните оперативци заеднички го подготвиле атентатот, размениле искуства и користеле кампови за обука лоцирани надвор од Југославија. Италија и Унгарија одиграле особено важна улога, бидејќи нивните власти ги олесниле активностите на дел од југословенската политичка емиграција. Мусолини го гледал слабеењето на Југославија како можност за унапредување на сопствените територијални интереси долж источниот брег на Јадранското Море.
Во овој контекст, важно е да се направи разлика помеѓу поддршката и заштитата што усташите ги добивале од странски режими и тврдењето дека Мусолини лично го одобрил секој детал од атентатот. Историските истражувања ја потврдуваат меѓународната димензија на заговорот, но одредени детали во врска со улогата на странските влади останале предмет на дебата. По атентатот, Југославија остро реагирала кон Унгарија, а инцидентот прераснал во меѓународна дипломатска криза. Дури и Мусолини, кој претходно им пружил засолниште на луѓето на Павелиќ, бил принуден да ги ограничи …нивните активности. Атентатот, чија цел беше да ја потресе Југославија до темел, создаде и сериозни проблеми за нејзините непријатели.
Политичките последици од атентатот се видливи од настаните што следеа. Кралот Александар бил авторитарен владетел кој во 1929 година го распуштил парламентот, ги забранил политичките партии и се обидел да наметне единствен југословенски идентитет. Таквите политики предизвикале отпор, особено во Хрватска, каде што барањата за поголема автономија имале долга традиција. Сепак, неговата смрт не довела веднаш до колапс на државата, како што се надевале организаторите на атентатот. Напротив, историските истражувања покажуваат дека убиството предизвикало загриженост и осуда дури и кај многу жители на Хрватска.
По атентатот, телото на кралот било пренесено од Франција во Југославија со воениот брод „Дубровник“. Бродот впловил во Сплит, а потоа ковчегот бил пренесен со специјален воз преку Загреб до Белград. Тоа било патување со речиси симболично значење; градот во кој само десет месеци претходно бил извршен обид за атентат врз него, сега служел како една од станиците на последното патување на југословенскиот монарх. Александар бил погребан во мавзолејот на кралското семејство Караѓорѓевиќ на Опленац, во црквата „Свети Ѓорѓи“, чија изградба ја нарачал неговиот татко, Петар I.
На престолот го наследил неговиот најстар син, Петар II Караѓорѓевиќ, кој имал само единаесет години. Бидејќи новиот крал бил малолетен, управувањето со државата го презело намесништво предводено од кнезот Павле. Во годините по атентатот, Југославија продолжила да се соочува со етнички конфликти, економски проблеми и растечки притисок од европските диктатури. Во 1939 година, со Договорот Цветковиќ-Мачек била воспоставена Бановина Хрватска – обид да се реши „хрватското прашање“ преку политички компромис. Само две години подоцна, во април 1941 година, силите на Оската извршиле инвазија врз Југославија и државата се распаднала.