За само два и пол месеци, цената на еуродизелот во Македонија скокна од 64,50 на 92 денари за литар – раст од над 40 отсто. Бензинот следи со 23 отсто нагоре. Тоа не е само проблем за возачите. Горивото е мултипликатор на цените: влијае на транспортот, а транспортот влијае на сè – од лебот до тоалетниот хартија.
Прв бран: веќе е тука
Ценовниот шок од пумпата почна да се прелева во продавниците. Маслото за јадење, јајцата и кафето се меѓу првите производи со нови, повисоки цени. Трговците не ги послушаа апелите на премиерот Мицкоски за „фер однос”. Организацијата на потрошувачи веќе бара итно ограничување на маржите и плафонирање на цените на основните прехранбени производи.
Механизмот е прост: нарачките направени пред скокот на горивата сè уште пристигнуваат по старите транспортни трошоци. Следните испораки – оние нарачани по 16 март – ќе дојдат по новите. Тоа значи дека поголемиот дел од ефектот сè уште не е видлив на полиците. Очекуваниот lag е две до четири недели.
Втор бран: транспорт, логистика, увоз
Секој производ со значаен удел на транспорт во набавната цена е под притисок. Тоа практично значи: увозна свежа храна, пијалаци, хигиена, градежен материјал, бела техника. Логистичките компании веќе преговараат за нови цени со дистрибутерите — и тие разговори завршуваат со зголемување. Домашното производство не е имуно. Зголемените трошоци за производство директно ја погодуваат прехранбената индустрија — пекарите, млекарите и преработувачите плаќаат повеќе за енергија и за транспорт на суровините. Тоа неминовно завршува во цената на финалниот производ.
Трет бран: ѓубрива и земјоделство
Помалку видлив, но стратешки позначаен е ризикот од нарушување на синџирите на снабдување со ѓубрива. Конфликтот на Блискиот Исток директно ги загрозува испораките – а без ѓубрива, пролетната сетва станува поскапа. Ефектот врз цените на домашното овошје и зеленчук нема да биде моментален, но до лето е сосема реален.
Авионски карти: летото ќе биде скапо
Авиокомпаниите пренасочуваат летови по подолги рути поради затворениот воздушен простор над делови од Блискиот Исток, а авионското гориво значително поскапе. Летото 2026 се обликува како најскапо за македонските туристи до сега – и тоа уште пред да почне сезоната. На повеќе рути картите веќе се распродадени со денови однапред.
Политичка димензија
СДСМ денеска најави пакет од четири закони: намалување на ДДВ за горива од 18 на 5 отсто, намалување на акцизата за 4 денари, укинување на ДДВ за основните прехранбени производи и преполовување на патарините. Владата засега не презема конкретни мерки, потпирајќи се на апели до трговците. Грција и Бугарија веќе реагираа со лимитирање на маржи и директна финансиска помош – Македонија сè уште чека.
Ризикот е реален: доколку не се преземат итни мерки, економистите предупредуваат на можно повторување на инфлациска стапка слична на онаа од 2022 година, кога инфлацијата достигна 19 отсто. Засега официјалната стапка е 4,1 отсто на годишно ниво – но таа ги мери ценовните движења пред последниот скок на горивата.
Кој е под најголем притисок?
Домаќинствата со пониски приходи кои поголем дел од буџетот трошат на храна и транспорт ќе го почувствуваат ударот пропорционално повеќе. Минималната плата во Македонија е меѓу најниските во регионот – Косово, Албанија, Србија и Босна веќе ја надминаа или ќе ја надминат до средината на годинава. Горивото е само почеток. Реалниот тест доаѓа во наредните четири до шест недели, кога новите транспортни и производствени трошоци целосно ќе се прелеат во малопродажните цени.