Пишува: Свето Тоевски

Димитрија Чуповски е роден како посмртче (по убиството на татко му од разбојнички банди) на 8 ноември 1878 година во велешкото мијачко село Папрадиште. Во Крушево го учи молерскиот занает и по две години со браќата заминува во Софија на печалба. Во бугарската престолнина три години дење работи како молер, а ноќе го посетува вечерното училиште за Македонците, што го организирале будните македонски студенти Даме Груев, Петар Попарсов, Никола Наумов и другите, кои во 1890 година пребегаа од Белград во Софија, каде што ја поставија основата на едно тајно македонско национално друштво. Димитрија се најде во кругот на македонската организирана емиграција, каде што не само ја учеше основната наука од букварите, туку и првите чекори во националноослободителната борба. Токму таму кај него целосно се оформило сознанието дека македонскиот народ треба самостојно да се организира и да се избори за сопствена политичка и културна иднина.
Средбата на тројцата великани на македонскиот јазик и национална мисла Чуповски, Мисирков и Пулевски
Тоа беше времето кога во Софија беше организирана Младата македонска книжевна дружина, што од почетокот на 1892 година почна да го издава и својот печатен орган „Лоза“ на јазик и со правопис, што беше изјаснет како „македонски“, предизвикувајќи голема бура во бугарската јавност. Тоа беше и времето на првата средба на двајцата најистакнати национални дејци во поновата македонска историја – Крсте Мисирков и Димитрија Чуповски, но и на нивното познанство со стариот учебникар, лексикограф, граматичар, историчар, фолклорист, војвода и националнореволуционерен деец Ѓорѓија Пулевски.

Чуповски се префрла во Белград и во 1893 година се запишува на скратен курс на Учителската школа. Подоцна Димитрија ќе напише ова училиште било „отворено во тоа време од Србите специјално за работниците Македонци. „Училиштето со отворено шовинистички карактер имаше цел да создава српски етнографски елемент. Овде јас првпат бев поставен во ситуација да настапувам во улогата на заштитник на својата татковина – Македонија.“ – истакнал во своите записи Чуповски. Во учебната 1900/1901 година како „Словеномакедонец“ тој е запишан во Духовната академија во Санкт Петербург во Русија. Таму започнала најзначајната етапа од неговиот живот – долгогодишната културна, научна и политичка работа за афирмирање на македонскиот народ, јазик и национална посебност.

Периодот од 1900 до 1905 година е вонредно значаен и во македонската историја и во животот и дејноста на Димитрија Чуповски. Тоа е времето на подготовките, подвигот и поразот на Илинденското востание со сите последици на внатрешен и на надворешен план. Но тоа е и времето на организирањето и првите активности на Македонското научно-литературно другарство (МНЛД) во 1902 година во Санкт Петербург, што низ разни фази и под видоизменети имиња ќе постои сѐ до Октомвриската револуција (1917) и се издигнува во најзначајната македонска национална, научна, културна и политичка институција до Ослободувањето. Нејзиниот претседател и најистакнат деец е токму Чуповски, заедно со Крсте Мисирков.
Димитрија Чуповски како народен трибун и глас на Македонија пред Европа
Кога големите сили ги прекројуваа границите, а за Македонија се преговараше како за територија, Димитрија Чуповски настојуваше преку МНЛД пред европската јавност да ја постави суштината на македонското прашање: македонскиот народ да биде признаен како посебен народ со право самиот да одлучува за својата политичка иднина, култура и јазик. Чуповски енергично дејствуваше како трибун на еден народ, што одбива да биде избришан од европската политичка карта. Неговата дејност се одвиваше во време на силни национални пропаганди, балкански војни, територијални поделби и дипломатски договори со далекусежни последици за Македонија. Во такви услови тој настојуваше македонското прашање да го претстави како прашање на народни права, политичка самостојност и на иднината на една историска земја.

Неговата улога е неразделна од дејноста на Македонското научно-литературно другарство во Санкт Петербург, во кое македонската национална мисла добила организирана културна, публицистичка и политичка форма. Преку печатот, меморандумите, јавните настапи и контактите со странски интелектуални и политички кругови, Чуповски се обидуваше Македонија да не остане само предмет на туѓи расправи, туку да се слушне и сопствениот глас на Македонците. Токму во тоа лежи една од суштинските димензии на неговото дело: правото на еден народ да зборува во свое име, наместо за него да зборуваат други. За него Македонија не била само географски простор, туку татковина на народ, чиј културен и духовен живот требало да се развива во сопствени институционални рамки. Во делото на Чуповски националното прашање не може да се одвои од јазикот и културата. За него македонскиот јазик бил темел на националната самобитност на Македонците.

Под неговото раководење Македонското научно-литературно другарство имало задача да ја развива националната свест, да ги проучува македонскиот јазик, народните песни, обичаите и историјата, како и да ги обединува Македонците без оглед на нивното образование и убедување. Ваквата програма имала особена тежина во услови кога соседните национални пропаганди настојувале македонското население да го претставуваат како дел од други национални целини.
На 29 октомври 1940 година во Ленинград ги склопи засекогаш будните и неуморни очи најистакнатиот и најдоследен организатор и афирматор и градител на македонската национална мисла и самосвест Димитрија Чуповски. На неговиот црн гранитен крст во гробиштата околу црквата „Александар Невски“ во центарот на стариот Санктпетербург, среде тревје и осама, незгасливо пет децении зрачеа издлабените букви: „Борец за правото и слободата на македонскиот народ“.

По многу обиди и упорни настојувања во 1990 година на свечен начин беа пренесени неговите посмртни останки во главниот град на слободната македонска држава, која му подигна споменик, што ќе треба да претставува национален светилник за македонските поколенија, кои доаѓаат.
(продолжува)