Европската побарувачка за кобалт, никел, бакар и литиум веќе ја притиска картата на Балканот. Новата анализа покажува кобалт кај Поградец и значајни јазли на бакар во Лежа и Кукс, како и никел во Кукс, Девол и Червеник – само неколку километри од Охридското Езеро. Албанија разгледува отворање рудници; Македонија, пак, сè уште ги чека новите закони за геологија и рударство и останува во застој со истражните процедури и транспарентноста на концесиите.
Регулативата на ЕУ за критични суровини (CRMA) од 2024 наметна јасна траекторија: до 2030 година Унијата да извлекува, преработува и рециклира поблиску до дома, со цел да ја скрати зависноста од увоз и да обезбеди сигурни ланци за зелената и дигиталната трансформација. Тоа значи побрзи дозволи за „стратешки“ проекти, но и построги правила за одржливост и следливост долж целиот синџир.
Паралелно, Охрид е Светско наследство на УНЕСКО на двете страни од границата, со статус проширен и на албанскиот дел во 2019. Последните извештаи предупредуваат: езерото е под растечки притисоци од урбанизација, канализација и загадување; стари рударски активности во Албанија се поврзуваат со поголеми концентрации на тешки метали во седиментите. Во оваа рамка, секоја нова концесија во сливот е прашање не само на економија, туку и на опстанок на ендемичната биодиверзитетна „архива“ стара милиони години.
Што значи ова за Македонија? Прво, дека нема простор за импровизации. Најавените нови закони за геологија и рударство мора да донесат европска процедура за проценка на влијанието, јавна ревизија на договорите и „зелен коридор“ само за проекти што ја минуваат еколошката летвица – без исклучоци. Второ, дека CRMA не е „бел картон“ за брзи ископи, туку обврска за кружност, рециклирање и јасно мапирање на ризиците во кршливи екосистеми каков што е охридскиот. Трето, дека економските аргументи за бакарот и никелот ќе вредат политички само ако институциите покажат интегритет во доделување, надзор и санкции.
Новите геостратешки поместувања во светот во најголем дел се поврзани со пристапот до ретки минерали, кои се неопходни за идниот технолошки и економски развој на државите, што од друга страна ги прави оние што ги поседуваат тие минерални богатства релевантни и им овозможува и тие да ги артикулираат сопствените национални интереси во рамките на тектонските поместувања на светскиот поредок. Ова за Македонија е особено важно како добра можност државата да напредува и да си поставува нови цели во услови кога Европа упорно ја опструира во евроинтегративниот процес, наметнувајќи билатерални услови на сметка на претходно утврдени критериуми. Во таа насока, интензивирањето на стратешкиот дијалог со САД може да биде од огромна полза за државата бидејќи ќе инјектира нова енергија во македонското општество, кое е уморно и фрустрирано од европските непринципиелни политики.