Пишува: Свето Тоевски
„Деца, отсега натаму ќе си учите на нашиот мајчин македонски јазик, и нема веќе да се презивате на -иќ, туку на –ски!“ – им рекол учителот Василко Ристески на 23-те дечиња на 17 септември 1943 година во новоотвореното училиште во кичевското село Подвис, првото училиште воопшто во слободна Македонија. Училиштето, за кое постојат сведоштва дека го носело името на македонскиот поет Коле Неделковски, е првото, кое започнало со работа на слободната територија на Македонија, и покрај тоа што виорот на војната беснеел и натаму на другите неослободени делови на Македонија, под окупаторот, како и во Балканот и ширум Европа и светот. Училиштето во Подвис постоело и пред Втората светска војна, но во него се учело на српски јазик.
Драган Дамјановски, преселен во Австралија, кој учел во ова училиште во Подвис од прво до четврто одделение во шеесеттите години од минатиот век, во октомври 2021 година има изјавено: „Училиштето е отворено речиси една година пред одржувањето на АСНОМ. Ова е мал, но важен доказ, кој говори против сегашните бесмислици на Бугарија дека јазикот ни е создаден од времето на АСНОМ. Татко ми учел македонски мајчин јазик од мајка му Стојанка и татко му Миле, а тие од нивните родители. Објектот на оригиналното старо училиште се распаѓа и е оставено на забот на времето. Истото се случува и со зградата од ‘поновото’ училиште во рамнината во Подвис. Имам пишувано речиси до сите влади на самостојна Македонија, до сите министри за образование, премиери и претседатели. Никој ниту ми одговорил, ниту презел нешто да се спаси барем историското училиште од целосно распаѓање.“
Така се случи лани, на неколку дена пред 81-вата годишнина, откако беше отворено ова прво училиште на македонски јазик во Македонија, ова упориште на македонскиот идентитет и македонската национална свест – да се затвори! Учител повеќе нема во Подвис, ниту ученици. Останаа само разурнатите ѕидови во историското училиште повисоко во планината, но и ѕидовите на дотраеното „поново“ и од 2024 година затворено училиште подолу во селото Подвис, тивко да шепотат, иако ќе нема да ги чуе никој: Деца, отсега натаму нема да учите повеќе на мајчин македонски јазик во Подвис, училиштето се затвори, а и вас ве снема!
Опаѓањето на бројот на ученици е закана за можно затворање и други основни училишта во кичевскиот регион, поради миграцијата на населението и празнењето на селата. Во некои од нив има уште само по два ученика! Но, ваква е состојбата и на ниво на цела Македонија. Според податоците на државниот Завод за статистика, во Македонија во изминативе три години затворени се дури 33 основни училишта. Бројот на ученици во нив е намален за 4283 деца. Во споменативе бројки се забележани и одреден број училишта на албанскиот и други наставни јазици. Дали реалноста содржи уште понегативни бројки од овие статистичкиве, дали ѕвонат училишните ѕвонца во уште помал број основни училишта? Дали има уште поголем пад во бројот на ученици низ цела Македонија, ако не е се пријавено и статистички забележано?
Затворените основни училишта со настава на македонски јазик претставуваат и затворени упоришта на македонскиот идентитет, исто како и основното училиште во Подвис. Во нив повеќе не се одржува и не се шири македонската национална свест кај најмладото македонско поколение во односните подрачја на Македонија, демографски испустени. Тоа мора да се сопре! Покрај затворањето на се поголем број училишта со настава на македонски јазик, проблеми и големи забелешки има и во врска со наставата по македонски јазик. Дечињата пред 82 години во Подвис учеа без учебници, без тетратки, ама со голема љубов и ентузијазам за восприемање и навлегување во мајчиниот македонски јазик. Денес не е така…
Д-р Елка Јачева-Улчар професорка и научен советник во Институтот за македонски јазик „Крсте Мисирков“ од Скопје“ посочува дека во минатото македонскиот јазик во училиштата се изучуваше со ентузијазам – учениците со љубопитност и љубов навлегуваа во неговиот свет и ја градеа свеста за сопствената културна припадност.
„Денес сликата е многу поинаква. Масовните иселувања придонесоа за намалување на бројот на учениците во државата, па дури и за затворање на училишта, особено во селските средини. Во градските средини англискиот јазик и дигиталните кодови ја потиснуваат функцијата на мајчиниот јазик, предизвикувајќи сè почесто мешање на јазичните системи кај децата, а понекогаш и превладување на англискиот јазик за сметка на македонскиот јазик. Сепак, клучниот проблем не е само во демографските и социолингвистичките услови, туку во организацијата на наставата. Наставните програми се застарени и не ја следат динамиката на современиот живот и комуникација.“– забележува критички Јачева-Улчар.
Таа се залага македонскиот јазик да биде предмет, преку кој ќе се развиваат критичкото мислење, јазичната култура и стилот на изразување, а не да се сведува на механичко репродуцирање на наставните содржини. „Оваа состојба дополнително се влошува со ослабениот кадровски состав. Наставниците премногу често се избираат не според стручност и квалитет, туку според партиска припадност и врски. Истата партиска матрица се применува и при изборот на учебници, при што не се избираат најдобрите учебници. Таа штетна практика мора итно да се напушти, ако сакаме македонскиот јазик да ја задржи својата улога како темел на образованието и идентитетот. “ – напомнува професорката Елка Јачева-Улчар.
Според неа, Министерството за образование и Бирото за развој на образованието треба да престанат со формалните постапки за избор на учебник „меѓу неколку учебници.“ „Затоа што што многу ретко, а најчесто – никогаш не се избира најдобриот учебник. Треба да се формираат стручни тимови од компетентни професионалци за секое одделение одделно и на тие тимови треба да им се даде разумен рок да изработат еден учебник, заснован врз современи наставни програми. Во тие наставни програми нагласката да биде ставена врз учењето НА јазикот како жив, креативен и продуктивен израз, а не само на фактографско учење ЗА јазикот. Во спротивно, наставата по македонски јазик ќе продолжи да тоне, а последиците ќе бидат несогледливи: изгубено чувство за јазик, осиромашена култура на изразување, разнишана свест за идентитетот и сосема загубен интерес кај новите генерации за негово изучување и проучување.“ – заклучува оваа експертка за македонски јазик.