Меѓународниот ден на демократијата се одбележува секоја година на 15 септември. Неговите корени потекнуваат од Универзалната декларација за демократија на Меѓународниот парламент, усвоена во 1997 година. Со резолуција на Обединетите нации од 2007 година, овој датум стана официјален повод светот да се потсети на принципите на демократијата: владеење на правото, човекови права, фер избори, слобода на медиумите и учество на граѓаните. Прв пат беше одбележан во 2008 година и оттогаш секоја година добива нова тема – од младинско учество, преку дигитални закани, до улогата на медиумите. Главната порака е дека демократијата не е статична цел, туку процес што бара постојана грижа и од властите и од граѓаните.
Денес, состојбата со демократијата во светот е загрижувачка:
-
Според V-Dem, во 2024 година 45 држави се во процес на автократизација, а за прв пат по две децении бројот на автократии (91) го надмина бројот на демократии (88).
-
Околу 72% од светската популација живее во земји класифицирани како автократии – највисоко ниво од крајот на 70-тите.
-
Првите жртви на опаѓањето се слободата на медиумите и изразувањето – со цензура, закани, затворање на независни гласови.
-
Се повеќе се доведува во прашање и регуларноста на изборите, што го нарушува самото ткиво на демократските системи.
Состојбата со слободата во Македонија се влошила минатата година, а авторитаризмот се засилил, утврди Фридом Хаус, во својот годишен извештај.
- „Земјата продолжува да се бори со корупцијата, и додека медиумите и граѓанското општество учествуваат во енергичен јавен дискурс, новинарите и активистите се соочуваат со притисок и заплашување. Насилството и репресијата на политичките противници за време на изборите, тековните вооружени конфликти и ширењето на авторитарни практики придонесоа за 19-тата година на опаѓање на слободата. Во годината што доаѓа, сите оние кои ја разбираат вредноста на политичките права и граѓанските слободи мора да работат заедно во одбрана на демократијата“, се наведува во извештајот од Фридом Хаус.
-
Според извештајот „Freedom in the World 2025“ на Freedom House, Македонија е во категоријата ‘Partly Free’ (делумно слободна). Земјата доби вкупно 67 / 100 поени — со 28 / 40 за политички права и 39 / 60 за граѓански слободи.
-
Во извештаите “Nations in Transit” (Freedom House), Македонија е оценета како Transitional or Hybrid Regime (преоден / хибриден режим). Последната вредност е Democracy Score = 3.79 / 7 и Democracy Percentage = 46.43 / 100 за 2024-та година.
-
Според The Economist’s Democracy Index 2024, Северна Македонија е на 62-то место на глобалната листа.
Демократијата не е само право на избори, туку и гаранција за независни институции, еднаквост пред законот, права на малцинства и можност за слободен јавен дискурс. Кога овие столбови се поткопуваат, изборите се претвораат во празна форма без суштина. Опасноста е што процесите на назадување често се случуваат постепено и незабележливо: денес се ограничува медиум, утре се менува изборен закон, задутре се потиснува граѓанското општество. Така државите се лизгаат кон автократија без отворен судир, но со длабоки последици.
Европската Унија ја потврдува виталната важност на почитувањето на демократските принципи, човековите права и владеењето на правото, признавајќи дека тие денес се поважни од кога било и се основа на нашите општества, соопшти Европската комисија по повод Меѓународниот ден на демократијата – 15 септември.
- Демократијата се соочува со невидени предизвици низ целиот свет. Гледаме зголемена манипулација, странско мешање и дезинформации. Ова го поткопува пристапот до сигурни информации, како резултат на што се еродира довербата на јавноста во демократските институции и процеси, се наведува во заедничката изјава на високата претставничка на ЕУ за надворешни работи и безбедносна политика Каја Калас, извршната потпретседателка на Европската комисија за технолошки суверенитет, безбедност и демократија Хана Виркунен и еврокомесарот за демократија, правда и владеење на правото Мајкл Мекграт.