Администрацијата на претседателот Доналд Трамп денеска во Вашингтон организира голем состанок на високо ниво, познат како Critical Minerals Ministerial, на кој присуствуваат министри и претставници од Европската Унија, како и од десетици други земји, за да се разговара за критичните минерали – суровините што се неопходни за високотехнолошката индустрија, одбраната и енергетската транзиција.
Во центарот на вниманието се кобалт, никел, манган, графит, литиум, но особено ретките земни елементи, група од 17 елементи меѓу кои најважни се неодимиум, празеодимиум, диспрозиум и тербиум. Овие четири елементи носат најголем дел од економската вредност во целиот сектор и се клучни за производство на моќни трајни магнети.
Според најновите податоци, глобалното производство на сирови ретки земни минерали бележи брз раст – од околу 220.000 тони во 2019 година до речиси 390.000 тони во 2024 година, што претставува зголемување од околу 77 отсто за само пет години. Кина и натаму останува убедливо најголем производител, со околу 70 отсто од светското производство на руда, а уште поголем удел во преработката и рафинирањето, каде што контролира над 90 отсто од глобалниот капацитет.
Овие минерали имаат клучна примена во многу области. Во ветрените турбини, особено офшор, се користат трајни магнети што се десетпати посилни од конвенционалните, а една таква турбина може да содржи и до една тон вакви магнети, што овозможува поголема ефикасност при помала тежина и димензии. Во одбраната, борбените авиони како F-35 бараат стотици килограми ретки земни елементи, при што некои од нив, како самариум, овозможуваат магнетите да работат на екстремно високи температури. Во секојденневната електроника, паметните телефони содржат околу три грама од овие материјали за подобрување на екраните и вибрирачките мотори – при милијарди продадени уреди годишно, тоа значи илјадници тони потрошени ретки земји.
Електричните и хибридните возила се уште еден голем потрошувач: секој мотор во нив содржи помеѓу 1,2 и 3,5 килограми ретки земни елементи, а овие материјали се користат и во помали компоненти како моторите за ретровизори. Дури и возилата со мотори со внатрешно согорување ги бараат за катализаторите, каде што лантан и цериум помагаат во намалување на штетните емисии.
Понатаму, скандиумот се користи за создавање лесни, но многу цврсти легури со алуминиум, што е важно за авиони, спортска опрема и велосипеди. Цериумот е незаменлив во рафинирањето на нафта и полирањето на стакло, додека ербиум и неодимиум наоѓаат примена во ласерите за индустриско сечење и гравирање, како и во медицината – од стоматологија и дерматологија до офталмологија.
Зошто ова е толку важно? Ретките земни елементи и другите критични минерали се основа за енергетската транзиција преку ветерни турбини и електрични возила, за одбранбената безбедност преку напредни системи и авиони, за модерната електроника и за многу индустриски процеси. Доминацијата на Кина во производството и преработката создава сериозни ризици за зависност, па САД и ЕУ, заедно со други сојузници, активно работат на диверзификација на синџирите на снабдување, намалување на ранливостите и градење нови стратешки партнерства.
Денешниот состанок во Вашингтон е дел од таа поширока стратегија, со цел да се создаде посилна соработка меѓу сојузниците и да се обезбеди стабилен пристап до овие витални ресурси во иднина.