Пишува: Тим expres.mk
Повторното активирање на нафтоводот Солун-Скопје (ОКТА), проект со должина од 213 километри управуван од страна на конзорциумот ,,Вардакс” составен од Hellenic Energy (80%) и македонската државна компанија Нафтовод (20%), претставува значајно поместување во регионалната енергетска мапа.
Од аспект на енергетска важност, безбедност и диверзификација на извори се работи за просвертен момент кој Македонија ќе ја направи енергетски чинител во регионални рамки.
Од аспект на односите со Грција и регионалните процеси овој проект исто така на Македонија може да и донесе значителна стабилност и отворање на нови потенцијали.
Од аспект на националната безбедност, овој инфраструктурен објект ја трансформира Република Македонија во критична транзитна точка во вертикалниот коридор за снабдување кој е дизајниран да транспортира 2.5милиони тони сурова нафта.
Тој истовремено наметнува комплексни обврски за заштита на критичната инфраструктура.
Геостратешка ранливост и контролни пунктови
Врз основа на мапите на трасата, нафтоводот се протега низ специфични географски предели каде контролните пунктови (лоцирани во Гевгелија, Богданци, Валандово, Демир Капија, Неготино, Кавадарци, Велес, Свети Николе и Скопје) стануваат точки од висок ризик.
Заштитата на овие точки бара капацитети за контра-саботажа и постојан мониторинг, со оглед на тоа што секој физички прекин или оштетување во овие зони би предизвикал не само економски загуби, туку и сериозна еколошка катастрофа и енергетска дестабилизација.
Легислативни императиви и ЕУ стандарди
За ефикасно управување со безбедноста на нафтоводот, неопходно е итно законско усогласување и донесување на нов Закон за критична инфраструктура.
Во случајов Македонија треба да ги имплементира двете клучни ЕУ директиви во оваа област:
CER Директива (Critical Entities Resilience): Бара воспоставување на национална стратегија за отпорност на критичните објекти од физички закани и природни катастрофи.
NIS2 Директива: Наметнува строги протоколи за сајбер-безбедност на информациските системи кои управуваат со протокот на енергенси.
Преку CER и NIS2 Директивите, ЕУ ги обврзува земјите членки (вклучително и Грција, со која ќе соработуваме за нафтоводот) да воведат:
Меѓудржавна соработка: Ако нафтоводот поминува низ две земји, тие со закон мора да имаат заеднички план за управување со кризи.
За Македонија, ова е одлична прилика:
Заедничка процена на ризик: Можеме да користиме готови модели на ризик од грчката страна.
Пристап до фондови: Како земја што се усогласува со CER, Македонија може да аплицира за грантови од ЕУ (како што е Connecting Europe Facility) за набавка на DAS системи и друга софистицирана опрема.
Технолошка заштита и сајбер-отпорност
Регулаторната комисија за енергетика е одговорен субјект за донесување на прописи со кои се уредува безбедноста на информациските мрежи и системи, ја определува критична инфраструктура во енергетскиот сектор и за размена на податоци за операторите.
Модерната безбедносна рамка за овој проект мора да се потпре на напредна технологија:
DAS (Distributed Acoustic Sensing): Инсталација на сензори за рано откривање на неовластена активност во близина на цевката.
Воздушен мониторинг: Системи на автономни дронови со термални камери за 24/7 надзор на тешко достапните делови од трасата.
Изолација на SCADA системите: Целосна дигитална заштита на контролните системи од надворешни хакерски напади.
Институционална координација и регионална соработка
Анализата на безбедносните предизвици укажува на потребата од формирање на Здружен оперативен штаб со Република Грција. Ова тело би имало надлежност за:
Размена на разузнавачки информации за потенцијални закани.
Заеднички истраги во случај на софистицирани саботажи.
Координиран одговор при прекугранични еколошки инциденти.
Резиме
Пуштањето во употреба на нафтоводот не е само економско прашање, туку тест за македонскиот безбедносен систем. Успехот на овој проект ќе зависи од капацитетот на државата да го интегрира приватниот оператор во националниот систем за безбедност, обезбедувајќи истовремено технолошка супериорност и правна прецизност.
Други детали
Македонската влада е единствен содружник во НАФТОВОД ДООЕЛ Скопје.
Ова друштво беше регистрирано на 18.01.2008 година со цел да се примат 20% од акциите на Вардакс АД како обврска од Спогодбата помеѓу Република Македонија и Ел. П.ЕТ Балканики која произлезе од Одлуката на Меѓународниот арбитражен суд при Меѓународната стопанска комора од Париз, донесена на 06.08.2007 година.
Една од основните функции на Друштвото е да остварува редовна координација со Вардакс АД со цел остварување и заштита на македонските интереси.
А.Д. Вардакс управува со нафтоводот Скопје- Солун.
Името Вардакс е комбинација од двете имиња на најголемата река во регионот Македонија во двете соседни земји, Вардар и Аксиос