Пишува: Свето Тоевски
Во вкупниот број објавени и необјавени дела на Цепенков дела можат да се набројат повеќе од 5.500 пословици и поговорки, 800 приказни, 150 песни, 100 гатанки, 400 верувања и клетви, 300 благослови, 350 баења, 2900 соништа и нивни толкувања, 70 детски игри, јазичен и етнолошки материјал (речник, тајни јазици, описи на занаети, обичаи, обреди, реквизити од домашниот материјален живот и народната аргономија и слично.) Автор е и на драмското дело “Црне Војвода”. Цепенков бил ориентиран кон сите жанрови на народното усно творештво, но сепак најмногу ги сакал приказните, цврсто уверен дека „Малите приказни голем ум даваат“! На споменатиот научен собир Катица Ќулавкова посочи дека Цепенков со раскошното творештво е дел од македонската култура и културна историја и е меѓу личностите, како кажа, „кои оставиле непроценлив доказ за македонската народна култура, македонскиот фолклор, за јазикот, етносот и спецификите на македонскиот народ.“
Во завршната песна од својата автобиографија Цепенков вели дека ги напишал, за да остави вечен спомен на својот мил „бугарски“ народ. Но тој себеси воопшто не се сметал како вистински, етнички Бугарин, туку како етнички антички Македонец, зашто се поистоветувал со Македонците на Александар Македонски! Како и огромен број други македонски просветители, преродбеници, револуционерни дејци, така и Цепенков ја искажува својата македонска етничка припадност преку поврзаноста со античките Македонци на Александар Македонски, тој се сметал себеси како потомок на античките Македонци на Александар Македонци. Во оваа смисла доказ за тоа е и неговата авторска поема, објавена во бројот 28 на весникот „Автономија“ на 12 февруари 1899 година во Софија.
Во оваа поема, самиот потпишан како „еден прост Македонец“, Цепенков се обраќа кон Македонците, кон својот народ, на македонски јазик и вели: Чеда жални, вие Македонци… Македонци, моите мили чеда… Помислете, вие мили чеда, за велики цар Александра, што се слави до ден-денеска…“
Цепенков говори и во други свои творби за „Бугари“’. Така и во расказот „Силјан штркот“ тој се сместува во „Бугарите“. Под влијание на рускиот „бугаризам“ Цепенков најверојатно бил убеден дека македонскиот етникум треба да стане дел од новозамислената бугарска држава и бугарската политичка нација и во овие рамки тој исклучиво само во политичка смисла се идентификува себеси и својот македонски народ со политичките имиња „Бугари“ и „Бугарија“. Во Турската империја нејзиниот така наречен „милет – систем“ не признавал етнички малцинства, туку само верски заедници, население со свои верско-политички определби, па така никогаш не биле признати ниту Македонците како народ во етничка смисла. Македонците морале да се изјаснуваат како „Ромеи/Грци“, потоа како „Срби“, а откако Турците ја признале Бугарската црква – Егзархијата тогаш Македонците добиле „право“ да се изјаснуваат во верско-политичка смисла и како припадници на „Бугар-милетот“’. Токму поради сево ова Цепенков и се изјаснувал како „политички Бугарин“, односно како поданик на Бугарската црква, на турското вазално Бугарско кнежевство, но никаде не се идентификувал себеси како етнички Бугарин! Толку за „бугарштината“ на Цепенков.
Животниот пат на Цепенков
Роден е во Прилеп во сиромашно семејство, кое води потекло од прилепското село Ореовец. Поради тешката материјална состојба, основно образование учел само една година, а потоа продолжил да го учи терзискиот занает. Во периодот 1856-1857 почнал да собира народни умотворби, поттикнат од Димитар Миладинов, како што вели. Работел седум месеци во Народното собрание на Бугарија по статистиката на народното население, подоцна работи и во финансискиот оддел, по што е администратор во печатницата на браќата Поп-Спиркови. Целокупната оставнина на Марко Цепенков се чува во Архивниот институт на Бугарската академија на науките во Софија. Во современа Македонија, делата на Марко Цепенков за прв пат биле реиздадени во 1954 година од Блаже Конески во „Сказни и сторенија“. Во 1957 творештвото на Цепенков биле прекажано во вид на филм од Кирил Пенушлиски, кој една година подоцна започнало со неговото издавање. Во 1972 година било објавено целокупното дело на Цепенков на македонски јазик. Од сите собирачи на македонското народно творештво, Марко Цепенков има временски најдолга запишувачка практика – повеќе од 40 години собирал народни умотворби. Освен тоа, за разлика од другите најистакнати собирачи на македонските народни умотворби – браќата Миладиновци, Кузман Шапкарев, Стефан Верковиќ, кои во својот фонд собрани фолклорни материјали имаат и такви што ги добиле од други запишувачи, Марко Цепенков лично самиот ги запишал своите фолклорни и етнолошки материјали.
Своите запишани фолклорни и етнолошки материјали Марко Цепенков ги собрал претежно од Прилеп и неговата околина, но и од Битолско, Скопско, Штипско, Велешко и Дебарско. Соодветно на обемниот фонд собрани народни умотворби, голем е и бројот на интерпретаторите од кои Цепенков ги слушал и запишувал своите фолклорни материјали. Неговата автобиографија претставува богат извор за проучување на целокупниот живот во Прилеп. Македонскиот институт за фолклор го носи денес неговото име. Изнемоштен, напуштен, заборавен, во крајна беда, Марко Цепенков умрел на 29 декември 1920 година во Софија, кадешто е и погребан.