Европската Унија се соочува со најголемиот безбедносен предизвик од крајот на Студената војна: целосната руска инвазија врз Украина, комбинирана со намалена доверба во посветеноста на САД кон НАТО и континенталната безбедност. Војната во Украина нема видлив крај, а Европа се чувствува ранлива – и воено и дипломатски неподготвена. Главниот императив е јасен: Европа мора првенствено да се заштити себеси, а истовремено да ја поддржува Украина.
Минатиот декември лидерите на ЕУ се согласија за нов заем од 90 милијарди евра за Украина. Во октомври претседателката на Европската комисија, Урсула фон дер Лајен, претстави нови одбранбени иницијативи со хоризонт до 2030 година, фокусирани на зајакнување на одвраќањето од Русија и други потенцијални противници.
Стратешкиот план „Подготвеност 2030“, усвоен од сите 27 земји-членки, е првиот вистински заеднички одбранбен план на ЕУ. Неговата цел е да се затворат празнините во капацитетите и да се забрза воениот одговор:
- движење на трупи и опрема преку границите на ЕУ во рок од три дена во мирно време и шест часа во криза
- создавање „Воен Шенген“ – демонтирање на фрагментираните системи за дозволи
- мрежа од коридори за воена мобилност (засилени патишта, железници, пристаништа)
- надградба на околу 500 критични точки (мостови, тунели за возила над 60 тони)
- стандардизација на опрема и логистика низ вооружените сили на ЕУ
Проценетите трошоци за овие надградби се помеѓу 70 и 100 милијарди евра, со финансирање од национални буџети и програми на ЕУ (како Фондот за поврзување на Европа).
Европската комисија воведе нови механизми:
- ReArm Europe – централна платформа за координација на националните инвестиции, намалување на тесни грла, забрзување на набавки и обезбедување интероперабилност
- EDIP (Европска програма за одбранбена индустрија) – 1,5 милијарди евра кофинансирање за заеднички проекти (минимум три земји од ЕУ или две + Украина)
- SAFE – кредитна линија од 150 милијарди евра на ниво на ЕУ за заеднички големи набавки на оружје
Во предлогот за Повеќегодишната финансиска рамка (MFF) 2028–2034, фон дер Лајен издвои дополнителни 131 милијарда евра за воздухопловство и одбрана – пет пати повеќе од претходниот период.
Балтичките земји (Литванија, Латвија, Естонија), Полска и Финска преземаат најактивни чекори:
- „ѕидови од беспилотни летала“ и обновување на мочуришта како природна одбрана
- национални кампањи за подигање свест, вежби за отпорност, телевизиски симулации
- мапи со засолништа и итни броеви (Литванија)
- задолжителен курс за национална одбрана во училиштата (Латвија)
- бариери на границата со Белорусија и обука со оружје од 14 години во училиштата (Полска)
- брошури „Ако дојде до криза или војна“ до секое домаќинство (Финска, Естонија, Шведска)
Во овие земји Google Trends покажува скок во пребарувањата „што да спакувам за војна/евакуација“ и „засолништа од бомби“ во последните пет години, со врв во 2025 година.
Националната безбедносна стратегија на администрацијата на Трамп (4 декември 2025) ја опиша Европа како „ослабен партнер“ и ја критикуваше нејзината политичка агенда, миграциските политики, стапките на наталитет и поддршката за Украина. Вашингтон очекува Европа да ги преземе поголемиот дел од конвенционалните одбранбени обврски на НАТО до 2027 година – рок што многумина во Европа го сметаат за нереален.
На самитот на НАТО во Хаг (2025) сојузниците се согласија да достигнат 5% од БДП за одбрана до 2035 година. Европските земји моментално трошат значително помалку.
Генералниот секретар на НАТО Марк Руте предупреди дека „ние сме следната цел на Русија“ и дека напад врз Алијансата е можен во следните пет години. Германскиот министер за одбрана Борис Писториус изјави дека „веќе го имавме нашето последно лето на мир“.
Европа повеќе не може да се потпира исклучиво на САД. Војната во Украина, руските закани и американската реторика „Америка на прво место“ ја принудуваат ЕУ да гради сопствена одбранбена автономија – не како замена за НАТО, туку како неопходен столб за да остане кредибилен партнер. Времето на мирни дивиденди заврши; сега е време за инвестиции, координација и реална подготвеност.