Тони Менкиноски
Еквилибриумот меѓу судиите, обвинителите и адвокатите вистински тест за владеењето на правото и демократијата
„Ништо не е понеправедно од нееднаквата правда“, Сенека, римски стоички филозоф и државник
Правдата никогаш не е производ на една институција, ниту пак може да се сведе на формула, процедура или на правен текст. Таа е резултат на постојана интеракција, судир и рамнотежа меѓу три суштински актери: судиите, јавните обвинители и адвокатите. Овој „триаголник на правдата“ не е само теоретска конструкција – тој е жив организам, динамичен систем во кој секоја промена во една точка неизбежно создава бранови низ целината.
Во време кога довербата во правосудните институции низ Европа е под сериозен притисок, прашањето за рамнотежата или еквилибриумот меѓу овие три столба станува не само правно туку и длабоко политичко и општествено прашање. Па така, Италија денес повторно ја отвора оваа дебата преку иницијативата за референдум за раздвојување на кариерите на судиите и обвинителите. Тема што на прв поглед изгледа техничка, но во суштина ја допира самата природа на правдата. Оваа дебата не е само италијанска. Таа е европска. А за Македонија – и повеќе од тоа: таа е огледало.
Во класичната правна теорија, судот се смета за арбитер – неутрален и непристрасен. Обвинителството е носител на јавниот интерес, орган што ја иницира постапката во име на државата. Адвокатурата, пак, е чувар на индивидуалните права и слободи. Но овие улоги не постојат изолирано. Тие се меѓусебно зависни. Судот не може да биде вистински непристрасен ако обвинителството е премногу моќно или политички зависно. Обвинителството не може да биде легитимно ако не постои силна и независна адвокатура што ќе ја предизвикува неговата теза. А адвокатурата, пак, нема вистинска функција ако судот не гарантира еднаквост на оружјата. Оттука, правдата не е резултат на структурата, туку на рамнотежата. И токму таа рамнотежа денес е доведена во прашање. Да имаме предвид дека вкупната бројка на адвокати, судии и обвинители во Македонија надминува 5.000 припадници на овој еснаф.
Италија: историски компромис или анахронизам?
Италијанскиот модел на правосудство долго време се сметаше за специфичен, но и за принципиелен. Во него, судиите и јавните обвинители припаѓаат на ист корпус – магистратурата. Тие имаат исти гаранции за независност, управувани се од исто тело – Високиот совет на магистратурата – и дури можат, под одредени услови, да преминуваат од една во друга функција. Овој модел не е случаен. Тој е резултат на историска траума. По падот на фашизмот, италијанскиот уставотворец имал јасна цел: да спречи обвинителството да стане алатка на извршната власт. Затоа го вклучил во судската власт, обезбедувајќи му ист степен на независност како и на судиите.
Но времињата се менуваат. Критичарите на овој модел денес тврдат дека блискоста меѓу судиите и обвинителите ја нарушува перцепцијата на непристрасност. Ако и двете функции произлегуваат од ист систем, ако споделуваат исти кариерни патеки и институционални врски, дали судот навистина може да изгледа како независен арбитер? Токму ова прашање стои во сржта на предложениот референдум. Предлогот за раздвојување на кариерите има цел да создаде јасна граница меѓу судството и обвинителството. Поддржувачите тврдат дека тоа ќе ја зајакне довербата во судиите и ќе ја приближи Италија кон моделите што постојат во други европски држави.
Европа: принципи без догми
Европските институции долго време се обидуваат да одговорат на ова прашање – но без да наметнат единствен модел. Венецијанската комисија јасно укажува: не постои универзално решение. И обединет и одвоен систем можат да бидат во согласност со европските стандарди – под услов да обезбедуваат вистинска независност. Советот на Европа, преку препораката Рец(2000)19, нагласува дека обвинителите мора да постапуваат објективно и непристрасно, а државите имаат обврска да ги заштитат од политички притисоци. Европскиот суд за човекови права, пак, преку својата пракса испраќа уште појасна порака: формата е помалку важна од функцијата. Во случаи како „Мулен против Франција“ и „Медведев против Франција“, судот утврди дека обвинителството не може да се смета за „судски орган“ кога постои хиерархиска зависност. Преку членот 6 од конвенцијата, судот постојано ја нагласува потребата од „еднаквост на оружјата“ – принцип што директно ја вклучува улогата на адвокатите. Сумирано, Европа не прашува како е организиран системот. Таа прашува како функционира.
Македонија: формално усогласена, суштински ранлива
Ако Италија се соочува со дилема за структурата, Македонија веќе ја има структурата – но се бори со суштината. Нашиот систем формално е усогласен со европските стандарди. Судиите и обвинителите се институционално одвоени. Постои нормативна рамка што гарантира независност. Но реалноста е поинаква, со чести исклучоци, поголемиот број обвинителства сѐ уште се сместени во судската палата. Каква порака се испраќа, треба сами да заклучиме!?
Ако правосудниот систем се гради од неговиот почеток, тогаш Академијата за судии и јавни обвинители е неговата прва и најважна точка. Таа треба да биде филтер на знаење, интегритет и професионализам. Но токму таму, наместо гаранција за квалитет, се појавија сериозни сомнежи. Контроверзиите околу уписите, обвинувањата за фаворизирање, перцепциите за политички и роднински врски, како и јавните дебати за критериумите и кредибилитетот на селекцијата, отворија едно суштинско прашање: дали системот навистина ги избира најдобрите – или најсоодветните? Кога влезот во системот е доведен во прашање, тогаш проблемот не е во поединци – туку во моделот. Наместо да создава независни судии и обвинители, системот ризикува да произведува кадри чија независност е ограничена уште пред да започне нивната кариера. Тоа е најопасната форма на влијание – не онаа што доаѓа однадвор, туку онаа што е вградена од самиот почеток.
Слична слика се гледа и во Судскиот совет. Наместо да биде гарант на независноста, тој често се наоѓа во центарот на контроверзии. Кога органот што треба да ја штити независноста е сам под сомнеж, тогаш независноста станува празна форма.
Ако академијата е почетокот, а Судскиот совет е механизмот на контрола, тогаш специјалното јавно обвинителство беше тестот на системот во пракса. СЈО започна како симбол на надеж – обид да се изгради независна институција што ќе се справи со високата корупција. Но неговиот крај покажа колку е кревка таа независност кога не е поддржана со системски интегритет. Случајот „Рекет“ не беше само криминален скандал. Тој беше институционален потрес што ја разоткри ранливоста на целиот систем.
Кога и почетокот, и контролата, и практиката се доведени во прашање, тогаш проблемот не е во поединечни слабости – туку во самата структура на системот
Адвокатурата: заборавениот столб
Во македонскиот правосуден систем, адвокатурата не е трет столб – таа е третирана како додаток. Додека судиите и обвинителите функционираат во затворен институционален круг, адвокатите остануваат надвор од системот што ги создава правилата, но се принудени да играат по нив.
Формално, тие се гаранти на правата. Во пракса, нивната улога сè почесто се сведува на присуство без вистинска моќ. Ограничениот пристап до информации, нееднаквите процесни позиции и институционалната игнорација ја претвораат „еднаквоста на оружјата“ во празна формула. Но проблемот е подлабок.
Денес, адвокатите практично немаат пристап до судската и обвинителската кариера. Системот е затворен и самодоволен. Наместо циркулација на знаење и искуство, се создава круг што сам се репродуцира – без надворешна корекција. Ова не е случајна состојба. Ова е модел. Систем во кој одбраната е структурно ослабена не е неутрален систем. Тоа е систем во кој правдата не се балансира – туку се контролира.
Затоа, прашањето не е дали адвокатите имаат улога. Прашањето е дали им е дозволено да имаат влијание. И додека адвокатурата останува на маргините, триаголникот на правдата не постои. Постојат само две страни – и една илузија.
Триаголникот како тест за демократијата и владеење на правото
Иако правната теорија не го користи експлицитно терминот „триаголник на правдата“, европските стандарди јасно ја препознаваат меѓузависноста на судиите, обвинителите и адвокатите како три клучни актери во функционирањето на правосудниот систем. Тој е тест. Тест за институциите – дали се независни. Тест за професиите – дали се одговорни. Тест за општеството – дали бара вистинска правда или само нејзин привид.
Денес, македонскиот правосуден систем функционира со околу 700 судии, помалку од 200 јавни обвинители и над 3.000 адвокати. Но овие бројки не се само статистика – тие ја откриваат суштинската нерамнотежа во „триаголникот на правдата“. Кога ќе се стават во однос на бројот на жители, сликата станува уште појасна: Македонија има приближно 27 судии на 100.000 жители, околу 10-12 обвинители и околу 150 адвокати.
Додека судството и обвинителството функционираат како дел од институционално затворен систем со јасни хиерархии и механизми на влијание, адвокатурата – иако најмногубројна – останува на периферијата на вистинската моќ. Оваа асиметрија не е само организациски проблем туку директно влијае врз квалитетот на правдата. Кога една страна институционално е доминантна, друга кадровски ограничена, а третата маргинализирана, тогаш триаголникот не функционира како систем на контроли и рамнотежи, туку како структура во која правдата лесно може да се искриви.
И токму тука се појавува клучното прашање: дали бројките ја одразуваат функционалноста на системот или само ја прикриваат неговата слабост?
Ако се направи споредба со Италија, разликите стануваат уште поочигледни. Таму системот функционира со околу 7.000 судии, над 2.000 јавни обвинители и повеќе од 230.000 адвокати. Но вистинската слика се гледа по жител: Италија има околу 11–12 судии на 100.000 жители, околу четворица обвинители, но дури 380–400 адвокати.
Ова значи дека Македонија има значително повеќе судии и обвинители по жител од Италија, но многу помал број адвокати. Со други зборови, системот кај нас е институционално „тежок“ на страна на државата, а релативно „лесен“ на страна на одбраната.
И токму тука лежи суштинската разлика. Во Италија, и покрај огромниот број адвокати, судиите и обвинителите се дел од единствен корпус – магистратурата – со исти гаранции за независност. Во Македонија, тие се формално одвоени, но често функционално зависни. Парадоксално, Македонија со помал систем по бројност има поголем дисбаланс во структурата.
Додека Италија дебатира за моделот, Македонија се бори со неговото функционирање. Таму дилемата е структурна – како да се подобри рамнотежата. Кај нас, дилемата е суштинска – дали таа рамнотежа воопшто постои.
И токму тука се открива најважната разлика: во Италија, триаголникот на правдата е предмет на реформа; во Македонија, тој сè уште е предмет на сомнеж.
Италија денес се обидува да го редефинира својот модел. Македонија сè уште се обидува да го реализира својот. Но прашањето е исто за двете: дали правдата е навистина независна – или само така изгледа? Токму тука се наоѓа суштинската дилема на современите правосудни системи – дали живееме во систем на вистинска независност или во нејзина внимателно изградена илузија.
Одговорот на тоа прашање нема да го даде ниту референдум, ниту закон, ниту институционална реформа. Ќе го даде практиката.
А практиката, како што покажува искуството, секогаш ја открива вистината.
На крајот, сите овие прашања – структурата, независноста, улогите – се сведуваат на едно: довербата. Правосудниот систем не постои само за да решава спорови. Тој постои за да создава чувство на правичност. Кога граѓаните не веруваат дека судот е независен, дека обвинителството е непристрасно или дека адвокатите имаат реална можност да ги бранат нивните права, тогаш системот ја губи својата суштина – дури и ако формално функционира. И тука лежи најголемата опасност: не во отсуството на правила, туку во отсуството на доверба. А најголемата опасност не е во отсуството на правила, туку во отсуството на доверба. Кога довербата ќе се сведе на 2 отсто, правдата престанува да биде институција – и станува перцепција. А кога правдата ќе стане перцепција, тогаш прашањето повеќе не е дали системот е независен. Туку: дали воопшто постои или само изгледа дека постои.