Пишува: Свето Тоевски
Пред неколку месеци највисок државен функционер од извршната власт на средба со новинарите, образложувајќи некој нов предлог-закон, кажа: „Треба да се чуе и мислењето на стејкхолдерите!“ Наместо мислењето на „засегнатите страни“, посегна функционерот по англискиот збор и ни ја „збогати“ македонската јазична пракса. Во англискиот јазик постои правило и пракса да не се употребуваат сврзници, а тоа наголемо и кај нас се презема, па наместо да кажат редица планинари „Се искачив на планината!“, слушаме од повеќемина од нив „Ја искачив планината!“
Пред две години во најавата на една популарна телевизиска емисија, наменета за младите, можеше да се чуе најавувачот кога се дере: „Голден самаар!“ Е, сега, остана нејасно: дали насловот на емисијата бил „Златен самар“, ова самар што им се става на грбот на магарињата и коњите, или бил „Златно лето!“?! Исчепатеното изговарање „понаанглиски“, на англискиот збор „summer“ – „лето“ од насловот на емисијата призвучи на македонски како „златен самар“, сеедно дали магарешки, или коњски! А зошто не можело убаво и симпатично да се нарече таа емисија само на македонски јазик „Златно лето“? Оваа редица на примери ќе ја дополниме и со една телевизиска реклама, која една телекомуникациска компанија ни ја нуди овие денови својата интернет и друга услуга под специјална назнака: „Анлимитид“. А не може ли на македонски да се кажело: „Неограничено“?
Прекумерната употреба на англискиот јазик во македонскиот јазик веќе задобива белези на стихија и закана посебно за создавањето и усвојувањето на кодот на мајчиниот јазик кај најмладото поколение, кај дечињата од предучилишна возраст. Англицизмите стануваат сериозна угроза за македонскиот јазик. Нормално е и природно нашиот јазик да восприема нови странски зборови и да ги проширува со нив своите изразни можности, во дадениот случај и од англискиот со оглед на неговиот статус како глобален, светски јазик број еден. Но не е во ред кога во умот на дете од најмала возраст најпрвин му навираат англиски „шипчиња“, наместо македонски „овчички“. Не во ред кога со прекумерната и некритичка употреба на англицизмите постојните македонски зборови и изрази се отфрлаат и со времето стануваат архаизми, застарени и заборавени, „непотребни“ зборови. Не е во ред и недозволиво е кога се нарушува не само лексиката (зборовниот фонд) на македонскиот јазик, поради англицизмите и воопшто странските зборови, туку и неговата граматика, правилниот збороред, кога правоговорот ни станува кривоговор.
Овде ќе потсетиме на две мисли-своевидни вонвременски јазични аманети на двајца великани на македонскиот јазик. „Милост кон нашијо народен јазик требит да имаме и није, ако сакаме да останиме верни на дуот на нашите прадедовци. Милоста кон народнијо јазик јет наш долг и наше прао. Ние сме должни да милуаме нашиот јазик, зашчо тој јет наш, исто така, као шчо ни јет наша таткоината ни.“ – има кажано Крсте Мисирков пред 120 години. „Послушајте, Македонци! Јазикот е нашата единствена татковина. Сѐ додека го чуваме, го негуваме, го вардиме, го гледаме јазикот наш македонски – ќе може да сметаме дека ја имаме и татковината. Како куќа, како дом, како огниште.“ – рекол пред неколку децении Блаже Конески, покрај Мисирков, вториот кодификатор на македонскиот јазик и негов практичар и теоретичар – столб.
Колку милост пројавуваме ние кон својот мајчин јазик, колку сме верни на духот на нашите прадедовци, кога не мал број од нас, говорители на „маканглискиот јазик“, како да се повеќе верни кон прадедовците на денешните Англичани и на нивниот англиски јазик, одошто на своите претци и на својот сопствен јазик? Колку ние го вардиме јазикот насушен наш македонски од англиските јазични угрози – и не само од нив! – колку го негуваме? Можеме ли да кажеме дека својата „единствена целосна и неподелена татковина“ ја имаме и натаму во полна мера како своја „куќа, како дом, како огниште“? Или, без да сфатат, постапно поединци стануваат „јазични номади“, „јазични бестатковинци“, со оглед дека го „набркуваат“ сѐ повеќе од својата говорна пракса сопственото основно средство за комуникација, по кое идентитетски се изделуваме како македонски народ во Балканот, во Европа и светот?
Како што Мисирков велеше дека „свето право и долг на секој Македонец е да го милува својот јазик“, така и Конески повикуваше на борба против инфериорноста во поглед на сопствениот јазик. Конески ја пројавуваше честопати својата загриженост за македонскиот јазик, предупредувајќи дека од самите Македонци зависи колку ќе им биде загрозен, или не, мајчиниот јазик: „Од нас зависи дали нашата јазична средина ќе биде загрозена или не.“ – категорично велеше нашиот јазичен гениј од Небрегово. Согласно и со Мисирковото „лингвистичко завештание“ „речничкиот материјал да јет собрајне от сите македонцки наречиа“ во врска со дооформувањето на речникот на книжевниот јазик, Конески своевремено посочи на богатството содржано во „лексичкиот резервоар“ и на македонскиот народен гениј, создавано низ вековите. Тој укажа на потребата во тој литературен јазик „да дојде до поголем израз речничкото богатство на народниот јазик и живите начини на зборообразување во него“. Односно, зборовниот фонд на македонскиот јазик да продолжува да се збогатува и на тој начин што одделни народни зборови ќе започнат да развиваат нови, дополнителни, или апстрактни значења.
А не ние да употребуваме на секој чекор „фокус и дефокус“ (наместо „насоченост“, „пренасочување на вниманието“) „вин – вин решение“ (наместо „решение од кое сите добиваат“), „имплементација“ (наместо „спроведување“), „инклузија“ (наместо „опфаќање“, „вклучување“), „Сејф сити“ (наместо „Безбеден град“), „наратив“ (наместо „поглед, „став“)… И уште „мал милион“ англицизми, од кои малку – помалку почнува да ни „егзитира“ мајчиниот јазик, да кажеме и ние во стилот на „англизираните“, „интернационализирани“ македонски доктори, кога кога на семејството на некој починат ќе му кажат „Вашиот егзитираше!“, наместо да му кажат „Умрел!“, па да ги разбере и живиот и умрениот Македонец!
„Ние треба да се обрнеме кон народниот јазик, да се прашаме дали ни е во него сè познато од зборовите, што можат да изразуваат одредена апстрактна содржина, и дали не можеме во ред случаи по патот на творење нови зборови од корени и наставки дадени во народниот јазик да го доизградуваме речникот на литературниот јазик.“ – кажа Конески уште во 1967 година, но кој да му обрне внимание денес.
Денес, на овој 5 мај, Денот на македонскиот јазик, ќе заклучиме дека е конечно време да кренеме силна јазична тревога на сите општествено-политички и еспертско-професорски рамништа и да удриме на сите возможни „јазични камбани“: да го земеме својот мајчин јазик во заштита, во своја милост, да ја сопреме оваа цунами-навалица на англицизми, на странски зборови. Доста е, премногу е. Повикани се и обврзани Советот за македонски јазик ,Владата на Република Македонија, Институтот за македонски јазик, филолошките факултети во Скопје и Штип, сите надлежни општествено-политички чинители, да пристапат кон осмислување серија најитни мерки за запирање на „јазичната дембелаана“, на катастрофалниот пад во јазичната (не) култура. За преземање ефикасни мерки во јазичната политика, за да се учат македонските дечиња најпрвин на јазикот на своите татковци, дедовци и прадедовци, политичарите да престанат да се „расфрлаат“ со англиските и други странски зборови, а и новинарите, уредниците и лекторите во медиумите да обрнат најголемо можно внимание на македонската лексика, на македонската граматика, на македонскиот правоговор и веќе заборавеното трисложно акцентирање во телевизиските и радиски емисии.