Колумни

Телеграмата на Рендел од 25.8.1940 од Софија за Македонците наспроти „немакедонските Бугари“, која ги урива бугарските негирања на македонскиот народ!

„Македонците сè уште се прилично под сенка… тука во Бугарија. Повеќето немакедонски Бугари сметаат дека Македонците донеле повеќе неволји… отколку што биле од корист.  .. Мнозинството од македонското население се стреми кон независна Македонска Република.“ – ќе нагласи британскиот амбасадор во Бугарија Џорџ Рендел во своето писмо, кое го испраќа до британското Министерство за надворешни работи – Форин Офисот на денешен ден, на 25 август 1940 година од Софија.

5 минути за читање

Пишува: Свето Тоевски

Во оваа телеграма, која е, всушност, разузнавачки извештај, британскиот дипломат Рендел ги анализира состојбата на Македонците во Пиринскиот дел на Македонија, во Софија, како и во вардарскиот дел на Македонија, во тогашна кралска Југодславија, но и воопшто положбата на Македонија во квечерината на Втората светска војна на Балканот.Во овој историски документ, заведен под сигнатурата TNA FO 371/24880 во Британскиот архив, Рендел го известува Форин офисот за „германските и италијанските интриги“, посочувајќи дека Германија и Италија кројат планови за некаква форма на „ослободување на Македонија“, со цел да ги придобијат месното население и регионалните сојузници за своите интереси. Амбасадорот Рендел истакнува дека Македонците се соочуваат со силен притисок од соседните држави, но и оти имаат изразен сопствен автономистички и национален идентитет. Македонското население го опишува како незадоволно од тогашната југословенска (српска), грчка и бугарска власт.

Како најважен детал Рендел пишува дека Македонците својот единствен спас го гледаат во Русија (тогашниот Советски Сојуз), од која се надеваат и очекуваат дека по војната ќе им помогне да формираат посебна, самостојна Македонска Република.Оваа телеграма, заедно со придружните коментари на британските дипломати (како оној на Џорџ Клатон), е еден од клучните британски дипломатски документи, кои докажуваат дека и пред официјалното вовлекување на Југославија и Бугарија во Втората светска војна, британското разузнавање јасно бележело дека Македонците не се чуствуваат ниту како Срби, ниту како Бугари или Грци, туку бараат своја засебна македонска државност.

Обидувајќи се да ги окарактеризира Македонците како народ Рендел на крајот од својата телеграма-разузнаваќки извештај од 25 август ќе заклучи: „Македонците се познати по своите тежок карактер и имаат многу од карактеристиките на Ирците… Тие се најсреќни во спротивставувањето на кој било режим, што постои. “

Оваа телеграма-разузнавачки извештај на британскиот амбасадор Џорџ Рендел од 25 август 1940 година претставува политичко-дипломатски документ од првокласно значење: во него тој многу јасно и прецизно означува постоење „Македонци“ како народ  и „немакедонски Бугари“, спротивно на денешната позиција на официјална Софија дека сите „Македонци не се Македонци“ туку „Македонски Бугари“, или „сѐ уште неразбудени, неосвестени Бугари“.

Овој извештај-телеграма има особена важност, затоа што станува збор за автентична британска дипломатска документација од Софија, 25 август 1940, архивирана како TNA FO 371/24880, pp. 184–186 и објавена во академската едиција British Foreign Office Documents on the Macedonian Question, 1919–1941. Внимавајте, британското Министерство за надворешни работи уште во 1940 година употребува израз „Македонско прашање“, а негови дипломати и тоа од срцето на Бугарија испраќаат депеши до Лондон, говорејќи за „Македонци тешки во табиетот како Ирците“, кои „се најсреќни кога му се спротивставуваат на секој, на кој било режим“ и кои „сакаат да имаат своја самостојна Македонска Република“!

А денес политичкото раководство на Бугарија, нејзината Бугарска академија на науки и цела сурија други бугарски политичари и „божемни научници“ на сет глас низ Софија и Европа викаат „Њама Македонци, њама македонски език“, „Тито ги измислил и ги создал со свој политички декрет“.

Во споменатата телеграма од 25 август 1940 година Рендел не употребува само Македонци (Macedonians), само еднаш, туку оваа идентитетска одредница за цел еден етникум ја користи систематски и во различни политички контексти: Македонци ( the Macedonians), „самите Македонци“ (the Macedonians themselves”), „македонските членови“ (“the Macedonian members…”„голем број – мнозинство Македонци“ (“large section of the Macedonians”) „самостојна Македонска Советска република“ („autonomous Macedonian Soviet Republic”. И наспроти сите нив Рендел говори за „немакедонски Бугари“ („non-Macedonian Bulgarians”), значи за Бугари како Бугари, за не за Македонци како Бугари!

 

Најважното кај овој британски дипломат е фактот што кај него „Македонците“ функционираат како засебно именувана етничко-идентитетска категорија на луѓе со сопствени политички ставови, организации, ориентации и цели. Најсилниот момент е можеби формулацијата од неговата телеграма од 25 август дека  дека „Најголемиот број немакедонски Бугари чувствуваат дека Македонците ѝ донесуваат на Бугарија многу повеќе проблеми и неволји, одошто ѝ ползуваат.“

Рендел дословно пишува “немакедонски Бугари“.Во истиот исказ тој ги става едни спроти други: „Македонци“  — “немакедонски Бугари“. Ги поставува едни наспроти, уште поточно едни против други! Во дипломатски документ од Софија во 1940 година тоа е несомнено исклучително важна терминолошка разликување, без оглед што ова не е, сепак доказ, дека британскиот дипломат Рендел формално го признава македонскиот народ како етнички различен од бугарскиот народ. Не, тој само изнесува „студени факти“, кои ги гледа со своите очи, а за кои денес се „слепи“ бездруго најголемиот дел од денешните бугарски политичари.

Неговата телеграма-разузнавачки извештај е првокласен доказ за тоа како еден висок британски дипломат во Софија во август 1940 ги концептуализирал Македонците како посебно именуван политички фактор, различно означен од „немакедонските Бугари“. Денес задобива огромно значење  овој доказ, кој целосно ги урива шовинистичките фалсификати и негирања на самото елементарно постоење на македонскиот народ, на неговата етничка, идентитетска и јазична засебност во Балканот и Европа.

 Значи, британската дипломатија во тој момент не третира некакво апстрактно „македонско прашање“, туку конкретен македонски политички фактор, кој Германија, Италија и СССР се обидуваат да го придобијат. Но, истиот тој македонски политички фактор ќе одбие да биде во служба на било кој фашистички окупатор и ќе развие своја сопствена политичка и антифашистичка борба, извојувајќи во втората светска војна своја национална слобода и ќе ја основа самостојната македонска држава со одлуките на АСНОМ.

Научната студија “The British Foreign Office and Macedonian National Identity, 1918–1941” токму телеграмата на Рендел ќе го вклучи во анализата на британското третирање на македонскиот национален идентитет. Тоа е особено важно затоа што покажува дека документот не е само интересен изолиран дипломатски исказ, туку е дел од поширок британски документарен корпус за македонскиот национален идентитет.

(Авторот изнесува во оваа колумна согледувања од сопствена објективна политиколошка анализа, кои немаат никаква поврзаност со ниедна политичка партија во Република Македонија, ниту се став на редакцијата на „Експрес“)

 

Најнови вести од: Колумни

Кристина Крамер, врвниот светски амбасадор на македонскиот идентитет и јазична самобитност: Македонскиот јазик има своја историја и корени!

Проф. д-р Кристина Крамер, врвна македонистка од Канада, е добитник на годинашната најголема награда за македонистика „Воздејства“ како највисоко признание за нејзиниот извонреден и долгогодишен придонес во афирмацијата, изучувањето и претставувањето на македонскиот јазик, литература и култура во светот. Ова престижно признание, кое традиционално го доделува Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“ (УКИМ), на 20 август 2026 година ѝ го врачи на Крамер ректорката Биљана Ангелова на свеченото отворање на 59-тата Летна школа на Меѓународниот семинар за македонски јазик, литература и култура во Охрид. Наградата „Воздејства“ симболично го заокружува нејзиниот статус како еден од најважните современи странски македонисти. Македонските и македонистичките воздејства на Кристина Крамер траат веќе 40 години без прекин и продолжуваат со безмалку ист интензитет. Крамер е неуморен амбасадор на македонската книжевност, преведувајќи капитални дела од автори како Лидија Димковска, Гоце Смилевски, Луан Старова. За преводот на поезијата на Ацо Шопов ја освои и меѓународната награда „Драги“ во 2025 година. Канадската македонистка е и вистински светски амбасадор на македонскиот народ и неговиот македонски идентитет, на македонскиот јазик.

Лазо Ангеловски, ѕверски усмртен од грчката војска на 19.8.1948: Народ не се уништува со еден одземен живот, туку закрепнува со духот на маченикот!

„Не, јас не сум Евангелидис Лазарос, туку Ангеловски Лазо. Ние не сме Грци, туку Македонци. Јас верувам во мојот народ… Me убедувате дека не постои таков народ, но, ете, погледнете од Лерин кон север… Тие таму живеат и се радуваат на својата извојувана слобода!“ – со овие зборови му одговорил Лазо Ангеловски, револуционерот и деец за слободата на Македонците во Егејска Македонија, на началникот на затворот во Лерин во август 1948 година. Иследникот барал од претепаниот Лазо, уште незалекуван од добиените рани, да се откаже од своите револуционерни и македонски идеали. Му нудел дека ќе се спаси така. Лазо остро му се спротивставил: „Народ не умира, ниту се уништува со еден одземен живот, туку тој народ од духот на маченикот сѐ повеќе закрепнува!“ Лазо Ангеловски станува легенда на маченик мeѓy месното население во егејскиот дел на Македонија и идеал за храброст на идните македонски поколенија, запишал историчарот Христо Ивановски во својот научен труд за Ангеловски. Денес навршуваат 78 години од херојската смрт на овој велик Македонец, ѕверски усмртен од грчките монархофашисти на 19 август 1948 година.

Лант, водечкиот светски македонист и автор на македонската граматика од 1952, ја „бетонира“ вистината за самобитноста на македонскиот јазик и народ!

Уште пред седум децении американскиот македонист Хорас Лант целосно ги поби сите негаторски тези дека некој го „измислил македонскиот јазик во 1944/1945 година“ по своја „милост“, како што „трубат“ Бугарите денес низ Европа. Во текот на својот научен престој во Македонија и врз основа на систематската анализа на фонологијата, морфологијата и синтаксата на македонскиот јазик Лант потоа ја пишува својата знаменита „Граматика на македонскиот книжевен јазик („A Grammar of the Macedonian Literary Language“), која е објавена во Скопје во 1952 година. Ова дело претставува прва целосна научна граматика на современиот македонски литературен јазик, напишана според западни лингвистички стандарди и наменета за меѓународната научна јавност. Оваа граматика го разгоре гневот на бугарските националисти, кои го сметаа македонскиот јазик како „западен дијалект на бугарскиот јазик“. Лант почина на 11 август 2010 година. Денешното навршување на 16-тата годишнина од неговата смрт е соодветна пригода за должно осврнување кон неговото македонистичко дело, кое е од исклучително значење за македонскиот народ.

Народниот херој Михајло Апостолски, генералот, кој се бореше со оружје и наука против бугарскиот окупатор и великобугарскиот шовинизам кон Македонија

„Срцевината на бугарската политика се барањето Македонија да се присоедини со Бугарија и непризнавањето на македонската нација. Таа теорија со таканаречени ‘научни методи’ денес ја разработуваат бугарските историчари. Тие се обидуваат да докажат дека Македонија е Бугарија, односно дека Македонците се Бугари. Тоа е смешно. Тоа не е историја! Како може некому му да се промени нацијата со политикантски декрет? Националното чувство не може да се промени.“ – нагласи генералот Михајло Апостолски во интервју дадено за белградскиот часопис „Дуга“ број 261 од 25 февруари 1984 година. Тоа е народниот херој, човекот што командуваше во Втората светска војна со Главниот штаб на народноослободителната војска на Македонија и првиот претседател на Македонската академија на науки и уметности. Изворните сведоштва и забелешки на Апостолски за бугарската окупација и историските манипулации на Бугарија, оставени во неговите дела, интервјуа и историски документи, се од првокласно значење за политичката и и севкупна национална историја на македонскиот народ. Денес, на 7 август 2026 година се навршуваат 39 години од неговата смрт и ова е пригода за повторно сеќавање за животот и делото на Михајло Апостолски, една од клучните личности на генерацијата, која со оружје ја извојува слободата и ја втемели државноста на македонскиот народ, а со перо и наука ја ширеше и ја бранеше македонската национална и јазична самобитност ширум Европа и светот.

Ватрослав Јагиќ, светскиот афирматор на посебноста на македонскиот народ, идентитет и јазик, наспроти сите оспорувања на неговото постоење!

На денешен ден, на 5 август 1923 година починал хрватскиот јазичар Ватрослав Јагиќ, славист со огромно значење за македонскиот јазик и македонистиката. Тој има непроценливо, пионерско значење за македонскиот народ и јазик. Како еден од најголемите светски слависти во XIX и почетокот на XX век, тој со својот научен авторитет ги извлече македонскиот јазик и македонистиката од сенката на соседните пропаганди и ги  постави на рамноправно рамниште во светската наука. Јагиќ му даде на македонскиот јазик научен легитимитет на меѓународната сцена уште пред да биде кодификуван во 1944 / 1945 година. Од непроценливо значење е широката и голема меѓународна афирмација на македонскиот јазичен идентитет, која ја вршел со своите научни активности овој хрватски и европски јазичар. Иако дејствувал во време кога македонскиот јазик немал официјален статус, Јагиќ во своите научни студии јасно го издвојувал македонскиот јазичен и дијалектен простор како посебен и специфичен во рамките на јужнословенската јазична група. Улогата на Ватрослав Јагиќ во одбраната на македонскиот национален и етнојазичен идентитет била првенствено научна: дејствувајќи како силен штит против асимилаторските пропаганди на соседните балкански држави во XIX век. Во време кога македонскиот народ немал своја држава, ниту политичка моќ, Јагиќ го користел својот авторитет како водечки светски славист, за да ја докаже научната вистина за Македонија. И денес, 103 години по својата смрт, Јагиќ продолжува жестоко да ги негира сите негирања на македонскиот народ, идентитет и јазик, во прв ред „епохалните вистини“, кои ги пласираат Бугарската академија на науки и грчките „научници“ за „непостоењето“ на македонскиот јазик и на Македонците како народ.

Ѓорѓи Абаџиев, писателот на „светлосната згорнина“ на македонскиот народ: Секој треба да си го плати долгот кон татковината!

„Навлегуваше во неговиот ум јаснина како да излегол од хаосен мрак на светлосна згорнина… Другарите, кои загинаа, го исполнија својот долг. Треба и ние да го исполниме нашиот долг… Да се свртиме кон себеси, кон нашата положба… Вистинската смисла на човечкото живеење е во непрекинливата акција, во волјата на човекот да дејствува.“ – напиша големиот македонски писател Ѓорѓи Абаџиев во својот бележит историско-психолошки роман „Пустина“ за времето непосредно пред Илинденското востание, пролетта 1903, и за солунските атентатори — гемиџиите. Абаџиев ја вградува во него пораката дека секој на свој начин треба да си го плати долгот кон својата татковина. Вчера, на 2 август се навршија 63 години од неговата смрт. Овој знаменит македонски книжевен деец како да зрачи и денес со пораките од „Пустина“ дека македонскиот народ треба токму денес да се извиши кон „светлосна згорнина“ од „хаосниот мрак“ во кој го туркаат, оти треба „да се сврти кон себе и кон положбата, во која се наоѓа“, барајќи ја „смислата на своето постоење во непрекинливата акција, во својата волја да дејствува“.

Бугарија потпиша меѓународен „Бледски договор“ во 1947 и го раскина еднострано во 1949, а сега бара примена на Вториот протокол – неусвоен записник и промена на устав!

По преговорите на 30 и 31 јули 1947 година претседателот на Југославија Јосип Броз Тито и премиерот на Бугарија Георги Димитров потпишуваат на 1 август 1947 година меѓудржавен договор познат како „Бледски договор“. Тој има  исклучително значење за македонскиот народ, бидејќи е прво официјално државно признавање на македонскиот национален идентитет и јазик од страна на Бугарија. „Бледскиот договор“ меѓу двете држави има карактер на меѓународен договор и претставува меѓународно-правен пример, кој докажува дека историските  спорови меѓу двете земји веќе биле решени во согласност со Повелбата на Организацијата на Обединетите Нации. Но, на 1 октомври 1949 година бугарската влада еднострано го раскинала „Бледскиот договор“. Денес се случува парадокс и апсурд, обединето во едно. Бугарија се откажала, поради свои национални интереси, од еден меѓународен договор со тогашна Југославија, која ги претставувала во полна мера и Македонија и македонскиот народ народ со неговите национални интереси. А денес Бугарија бара од Македонија целосно да го спроведува Вториот протокол кон „Добрососедскиот договор“ – протокол кој претставува најобичен технички документ, односно записник, кој не е ниту усвоен во Собранието на Македонија, па затоа не содржи обврска за негово спроведување. Бугарија раскинала еднострано меѓународен договор, а денес инсистира на спроведување технички документ, кој нема врска со меѓународен договор, иако ЕУ му дала „европски печат“, вметнувајќи го во Преговарачката рамка со сите во него протнати обврски за промена на устав и за „Бугари во устав“, за промена на учебници, споменици, за целосна бугаризација на сѐ што е македонско! Од аспект на меѓународното право, „Бледскиот договор“ воопшто не е „прелиминарен“ договор без никакво значење, туку претставува правно – специфичен, историски и политички важен документ, формално потпишан од Јосип Броз Тито во име на Југославија, која ја застапуваше полноважно Македонија, и од Георги Димитров во име на Бугарија.

Сите вести од Колумни

Најнови вести

To top