Пишува: Свето Тоевски
Научните аргументи на Малецки за посебноста на македонскиот јазик
Во својата капитална научна студија „За прашањата на македонската дијалектологија“, објавена во 1938 година, Мјечислав Малецки донесува јасен, дециден и строго научен заклучок без простор за каква било политичка конотација. За прашањето на припадноста на македонските говори, Малецки дефинира: „Во однос на прашањето дали македонските дијалекти се српски или бугарски, би одговорил дека тие не се во целост ниту српски ниту бугарски, но дека повеќето од нив му припаѓаат на поединечен дијалект, што може да се нарече македонски јазик“. Овој полски македонист, врз основа на своите теренски лингвистички истражувања во Егејскиот дел на Македонија, во селата во Сухо и Висока, во непосредната околина на Солун, докажува дека македонскиот јазик поседува свој сопствен историски и структурен континуитет. Со тоа, тој директно ја засилува и „македонската теорија“ според која токму македонските говори од околината на Солун ја чинат основата на првиот словенски книжевен јазик — старословенскиот.
Најновите негирања и рекапитулар на ставовите на Спас Ташев
Наспроти строгата славистичка и македонистичка наука на Малецки, современиот политички тренд на негирање на македонскиот јазик продолжува преку постојана своевидна медиумско-институционална антимакедонска офанзива. Најнов пример за ова е текстот на професорот Спас Ташев од Институтот за население и хумани студии при Бугарската академија на науките (БАН), објавен на 2 септември 2026 година во бугарскиот медиум „Труд“, под наслов „Дали го забранил султанот името Македонија во текот на 1903 година?“. „Анализирајќи“ го „административниот контекст“ на документот„ Ташев ќе ги повтори своите стари и веќе добро познати негирања: „Во текстот на султанскиот документ нема ‘македонска нација’, нема ‘македонски етнос’“, нема ‘македонски јазик’, и нема ‘забрана за каков било македонски национален идентитет’.“
Ташев преку своите текстови редовно ги подгревa тезите, насочени кон оспорување на самобитноста на македонскиот идентитет и јазик. За да се разбере континуитетот на овие напади, неопходно е потсетување на некои од неговите поранешни јавни изјави за македонскиот народ, јазик и идентитет. Воо една своја изјава за медиумот „Труд“, Спас Ташев експлицитно тврди: „Ставот на бугарската држава е дека ова е кодификувана норма на бугарскиот јазик, изведена во 1994-45 година во Вардарска Македонија, од тоа не можеме да отстапиме“. Во однос на меѓународните иницијативи за заштита на македонскиот јазик, како што е американската резолуција за македонскиот јазик, Ташев повикува на „институционална реакција, за да се посочи дека се наметнува комунистичка пропаганда“.
Компаративна анализа и генерализација: Малецки наспроти БАН и бугарските политичари
Кога ќе се споредат строгите филолошки аргументи на независната светска наука (каков што е примерот со Малецки) со документите на Бугарската академија на науките (БАН) и изјавите на современите бугарски политичари, се забележува длабок методолошки и суштински јаз.
Официјалните документи на БАН, како и континуираните изјави на претседателот Румен Радев и други државни функционери, упорно се обидуваат да го сведат прашањето за македонскиот јазик на „вештачка творба од 1944/1945 година“. Меѓутоа, научните факти објавени од Мјечислав Малецки во 1934, 1936 и 1938 година — години пред официјалната државна кодификација на македонскиот литературен јазик — јасно докажуваат дека македонските дијалекти уште тогаш функционирале како посебен словенски дијасистем со сопствен идентитет.
Научното дело на полскиот лингвист Мјечислав Малецки останува неосвоив научен бедем пред кој паѓаат сите политички мотивирани негирања. Додека современите негаторски текстови, како оној на Спас Ташев од 2 септември 2026 година, се служат со историски релативизам и деноминација на јазикот, објективната меѓународна славистика одамна го верификуваше историскиот и просторниот континуитет на македонскиот јазик.
Македонистичките истражувања на Мјечислав Малецки против докрината на негација и фалсификати: зошто неговите научни истражувања и аргументи од 1030-тите години и денес имаат немерлива, огромна научна тежина?!
Во историјата на европската славистика постојат научни дела чија вредност не се исцрпува со времето во кое настанале. Таков е случајот со македонистичкиот опус на полскиот славист и дијалектолог Мјечислав Малецки (1903–1946).
Неговото значење денес не произлегува од тоа што тој, како научник од 1930-тите, би можел да биде ставен во служба на која било современа национална политика. Напротив: неговата сила е токму во тоа што тој пред Втората светска војна, пред кодификацијата на современиот македонски стандарден јазик и надвор од југословенскиот политички систем, со теренска дијалектолошка методологија ги проучувал македонските говори и дошол до заклучоци што не дозволуваат тие едноставно да бидат сведени на српски или бугарски.
Универзитетот „Јагелонски“ во Краков денес го опишува Малецки како научник кој ги истражувал македонските дијалекти „на широка основа на бугарските и српските дијалекти“. Неговата теренска работа во Македонија започнала во 1933 година, а во 1934 година ја објавил првата книга од монографијата Dwie gwary macedońskie (Suche i Wysoka w soluńskiem). Вториот том, со речник од околу 4.000 зборови, излегол во 1936 година. Универзитетот оценува дека тоа е „единствениот комплетен речник на определен македонски дијалект“ што денес го има токму затоа што во селата што ги истражувал Малецки македонски веќе не се зборува.
Тоа е првата голема поента.
Малецки не почнувал од политичка теза за македонскиот јазик. Почнувал од јазичен материјал.
________________________________________
1. Што навистина утврдил Малецки?
Најважниот исказ на Малецки од 1938 година е пренесен во научната студија на Илија Чашуле, објавена во Linguistica Silesiana: „во однос на прашањето дали македонските дијалекти се српски или бугарски, би одговорил дека тие не се целосно ниту српски ниту бугарски, туку дека повеќето од нив припаѓаат на еден посебен дијалект (кој може да се нарече македонски јазик)…“.
Ова е исклучително значаен цитат затоа што е од 1938 година.
Тоа значи дека Малецки не ја изговарал оваа оценка по создавањето на македонската држава, не ја изговарал по АСНОМ, не ја изговарал по кодификацијата на македонскиот литературен јазик во 1945 година и не ја изговарал како реакција на современата македонска државна политика.
Тој го кажува тоа пред 1945 година.
А суштината на неговиот исказ е прецизна: македонските дијалекти не можат целосно да се определат ниту како српски ниту како бугарски, туку најголемиот дел припаѓаат на „individual dialect type“, кој може да се нарече „the Macedonian language“.
Зошто Малецки е особено важен во денешниот спор?
Тука се наоѓа суштината на неговото современо значење.
Денешната бугарска теза, во своите најостри форми, настојува да ја сведе современата македонска јазична посебност на политички процес од XX век.
Во официјалната позиција на Бугарската академија на науките од декември 2019 година стои:
„официалният език в Република Северна Македония е писмено-регионална норма на българския език“.
Институтот за бугарски јазик при БАН дополнително тврди:
„Континуитетът на т.нар. македонски език всъщност е континуитет на българския език…“
А Кирило-Методиевскиот научен центар при БАН тврди дека современиот официјален јазик во Северна Македонија е:
„плод на политически причини, а не на лингвистичен развой“
и дека претставува:
„регионална българска книжовна норма“.
Токму тука Малецки станува научно релевантен.
Тој гии истакнува карактеристиките на македонскиот јазик, што не се наоѓаат ниту во бугарскиот ниту во српскиот.
Малецки ги истражувал македонските говори во нивната конкретна географска средина, ги споредувал со соседните српски и бугарски говори и ја определувал нивната положба врз основа на системот на јазични особености.
Универзитетот „Јагелонски“ нагласува дека тој за првпат дал целосна слика на дијалектната диференцијација во тогаш недоволно истражениот јужен дел на Македонија.
Затоа Малецки е особено важен во современиот спор: неговите заклучоци не се резултат на стандардизацијата од 1945 година.
6. Ташев и неговите претходни изјави: континуитетот на тезата
Современиот текст од 2 септември 2026 не стои изолиран од претходните ставови на Ташев.
Во 2020 година тој пишува:
„македонизмът е сръбска идея за раздробяване на българския народ.“
Потоа:
„македонизмът в наши дни не само, че не е „спасителна“ идея, но той е обречен в досегашния му вид, т.е. той ще изчезне!“
И додава:
„национално деформираната македонска култура, откъсвана постоянно и целенасочено от своите български корени, няма необходимия критичен брой носители и не може да устои самостоятелно…“
Во истата статија Ташев пишува:
„Както българите в РС Македония не станаха за един ден македонци (а някои и днес не са), така е глупаво да очакваме, че за един ден ще се завърнат към българските си корени.“
Во декември 2020 година, во интервју за Lupa.bg, Ташев изјавува:
„Със задна дата Скопие обяви тези личности за македонци, обяви езика им за македонски, което е ограбване на културното наследство на държава-членка на ЕС.“
И:
„Македония като политическо творение е създадено на антибългарска основа.“
Овие цитати се важни затоа што покажуваат дека Ташев во повеќе наврати го поставува современиот македонски идентитет во рамката на процес на политичко создавање и оттргнување од бугарските корени.
Во неговиот текст од 2020 година „Отхвърлянето на скопската езикова норма…“, тој зборува и за „скопската писмена норма“ и во конкретен историски контекст ја третира како дел од поширока политичко-геополитичка трансформација.
Но Малецки го отвора најтешкото прашање за оваа конструкција
Ако современиот македонски јазик е само политички создаден во 1944–1945 година, тогаш останува прашањето:
Како да се објаснат резултатите на полскиот дијалектолог Малецки од 1930-тите?
Тој ги истражувал македонските говори во:
• Сухо;
• Висока;
• Костур;
• Богданско;
• поширокиот простор на Егејска Македонија.
И не работел со јазик создаден од македонската држава, затоа што таква држава во која би постоел современ македонски стандарден јазик тогаш немало.
Неговата книга од 1934 година се вика:
„DWIE GWARY MACEDOŃSKIE“
односно:
„(SUCHE I WYSOKA W SOLUŃSKIEM)“.
Тоа е доказ дека Малецки во во 1930-тите истражува и аргументира за постоење постоел научно препознатлив македонски дијалектен простор што можел самостојно да биде предмет на систематска научна обработка, за македонскиот јазик како специфичен јазичен тип кој не може да се припише на бугарскиот или на српскиот.
Во студијата за Сухо и Висока Малецки изнесува и огомен јазичен корпус
Во 1934 година Малецки објавува:
„Dwie gwary macedońskie (Suche i Wysoka w Soluńskiem)“
а во 1936 година втор том:
„Dwie gwary macedońskie … Cz. 2. Słownik“.
Вториот том содржел околу 4.000 зборови и претставува единствен целосен речник на определен македонски дијалект што го имаме од тие села, особено значаен затоа што денес таму веќе не се зборува македонски. Тоа значи дека Малецки оставил нешто многу поскапоцено од политичка теза: звучен и текстуален запис на живи македонски говори од пред Втората светска војна.
________________________________________
7. Богданско — уште една малку позната димензија
Во 1933 година Малецки објавил:
„O zróżnicowaniu gwar Bogdańska w pd.-wschodniej Macedonii“
и посебно:
„Teksty gwarowe z Bogdańska (pd.-wschodnia Macedonia)“.
Значи тој не се ограничил на Сухо и Висока.
Библиографијата потврдува најмалку девет релевантни публикациски единици на Малецки за македонските говори и балканските особености во Македонија во периодот 1933–1938, а не само неговата позната студија од 1938.