Пишува: Свето Тоевски
„Македонскиот јазик има некои фонемски, морфолошки, или синтаксички особини, кои се единствени споредено со српскохрватскиот и бугарскиот јазик. Необичната комбинација на тие карактеристики покажува дека македонскиот јазик е јазичен систем, кој е различен од тие два јазика. Постои огромна литература, што се занимава со потеклото на македонските дијалекти и прашањето за нивниот однос со српскиот или со бугарскиот јазик. Поголемиот дел од оваа литература е полемичка и безнадежно пристрасна. Македонскиот, како и повеќето други литературни јазици, содржи елементи од неколку регионални дијалекти, но не е идентичен со ниту еден дијалект… Постои нешто што може да се идентификува како стандардна македонска литература.“ – констатира американскиот славист и македонист Хорас Лант во својата бележита „Граматика на македонскиот литературен јазик“, која ја напишал во 1952 година.
Лант, остриот критичар на бугарските шовинистички и негаторски тези кон македонскиот јазик и блискиот пријател на многу Македонци, македонисти и на Македонија
Лант не само што воспоставил реска разлика меѓу македонскиот и бугарскиот јазик, туку во својата граматика пред 74 години посочил и на истражувањата на македонскиот јазик и неговите дијалекти во многуте векови на нивното постоење на целата македонска етнојазична територија. Хорас Лант е роден на 12 септември 1918 година. Тој е еден од водечките светски македонисти. Неговото македонистичко дело е од исклучително значење за македонскиот народ, бидејќи претставува меѓународно научно потврдување и „бетонирање“ на вистината за самобитноста на македонскиот јазик.
Уште пред седум децении Лант целосно ги побил сите негаторски тези дека македонскиот јазик некој по своја „милост“ го „измислил во 1944/1945 година“, како што тврдат денес особено бугарските политичари и лингвисти низ Европа. Во својата научна статија „Хорас Лант (1918–2010)“ професорката по дијалектологија д-р Убавка Гајдова има констатирано дека со својот живот и работа американскиот лингвист и славист Хорас Лант се искачи на врвот од македонската лингвистичка наука речиси уште во нејзиниот зародок. „Тој стана и остана докрај близок пријател на многумина Македонци, македонисти и на Македонија.“ – истакнува Гајдова, изнесувајќи низа важни факти за животот и научната дејност на Лант.
Во својот труд „За македонската националност“ од 1986 година Лант се осврнува на македонското прашање и нагласува: „Клучна контроверзија е постоењето индивидуална македонска националност со свој посебен јазик. Но, во реалниот свет говорителите самите одлучуваат кој јазик ќе го зборуваат, а лингвистите треба да ги почитуваат нивните одлуки. Јас ја прифаќам одлуката на говорителите на нивниот мајчин јазик, бидејќи верувам и во правото на нивното самоопределување. Националноста и јазикот се субјективни, тие прашања се предмет на сопствен избор на поединците.“
Плодната соработка на Хорас Лант со Блаже Конески, Крум Тошев, Харалампие Поленаковиќ, Божидар Видоески и Рада Угринова
Лант студира германски и словенски јазици во Универзитетот Харвард (1937-1941) и во Универзитетот Калифорнија во Беркли (1941-1942). Како учесник во Втората светска војна во 1944 година служи во американско-британска единица во Бари, Италија. Тука имал можност да се среќава со бегалци од Југославија. Меѓу материјалите, што ги носеле со себе тие бегалци, имало и македонски весници и една од првите книшки, преведени од руски на новиот стандарден македонски јазик „Станавме други луѓе“ од Бенјамин Каверин.
Тоа е првиот непосреден допир на Лант со македонскиот јазик. Веќе во 1946 година Лант стапува во служба како асистент на Универзитетот во Беркли. Потоа заминува во Прага, во Карловиот универзитет, каде што во академската 1946-47 година професорот Антонин Фринта воведува во програмата прв курс за стандарден македонски јазик. Овој курс оставил значаен впечаток кај Лант. Во 1950 година Лант учествува на Семинарот за странски слависти, што во организација на Министерството за наука и култура на Југославија се одржал на Блед. Тука започнуваат неговите контакти со Блаже Конески, Крум Тошев и со Харалампие Поленаковиќ. Во 1951 година Лант престојува три месеци во Скопје.
Под раководство на Конески Лант има можности да го истражува македонскиот јазик. Во неговата работа од исклучителна помош му биле и Божидар Видоески и Рада Угринова, во тоа време, асистенти на Катедрата за македонски јазик и јужнословенски јазици на Универзитетот во Скопје. Веќе во учебната 1951-52 година, Лант ја пишува граматиката на македонскиот јазик, врши избор на текстови, што ќе бидат внесени како репрезентативни примери на македонскиот стандарден јазик и го составува речникот, кој е вклучен во истото издание.
Во 1952 година се отпечатува Лантовата „Граматика на македонскиот книжевен јазик“. „Овој труд е прв монографски опширен опис на македонскиот јазик од странски лингвист, но и прв сериозен македонско-англиски речник. Граматиката на македонскиот книжевен јазик од Лант, објавена на англиски јазик, станува двигател на интересот на странските слависти за македонскиот јазик, но и моќен амбасадор на македонската култура и литература во светски рамки. Зачетник е на македонистиката во Северна Америка. Македонската граматика на Лант е и денес е многу ценет и цитиран труд.“ – нагласува Убавка Гајдова.
Македонскиот народ треба посоодветно да му се оддолжи на Хорас Лант
Хорас Лант е избран како прв од редот на академиците од надворешниот состав на МАНУ во 1969 година. За време на својот работен век тој беше професор во Харвардскиот универзитет и долгогодишен шеф на Катедрата за словенски јазици и литература. Тој е автор на серија статии за словенските јазици, меѓу кои и за македонскиот, во изданијата на енциклопедијата Британика. Лант објавил голем број научни трудови и студии за македонскиот јазик, меѓу кои позначајни се: „Преглед на Македонската литература“ – Харвардски славистички студии (1952), „Создавањето на стандардниот македонски јазик: некои факти и ставови“ (1959), „За губењето на деклинацијата во бугарскиот и македонскиот јазик“ (1965), „Некои социолингвистички аспекти на македонскиот и бугарскиот јазик“ (1986), „За македонската националност“ (1986) и „Времето и македонскиот јазик“ (1999).
Лант останува засекогаш запаметен со своето научно дело за македонскиот јазик во колективното паметење на македонскиот народ. Авторот на овие редови смета дека македонскиот народ и македонските државни и научни институции треба на Лант да му се оддолжат посоодветно поради неговиот драгоцен придонес кон афирмацијата и одбраната на македонскиот јазик, идентитет и култура. Дали би било можно некој од од главните амфитеатри во Филолошкиот факултет „Блаже Конески“, или во Институтот за македонски јазик „Крсте Мисирков“ да бидат именувани како „Хорас Лант“? Дали би било изводливо за Град Скопје и Општина Центар да постават во централното градско јадро спомен-обележје за овој научник, кој толку ги задолжи со своето дело Македонија и македонскиот народ, но и да се именува една улица со неговото име?
(Авторот изнесува во оваа колумна согледувања од сопствена објективна лингвистичко-историска анализа, кои немаат никаква поврзаност со која било политичка партија во Република Македонија, ниту се став на редакцијата на „Експрес“)