Колумни

Со огромното зборовно и духовно богатство македонските дијалекти во Македонија, Грција, Бугарија, Албанија и Косово се сведоштво за македонскиот идентитет

Пишува: Свето Тоевски За научното дело „Македонски дијалектен атлас“ (од ризницата на картотеката-лексички материјали) завчера им е доделена на неговите автори државната награда „Гоце Делчев“ за 2025 година. „Ова научно дело исцртува слика за лексичкото богатство на македонската дијалектна територија и за долгогодишната ангажираност на дијалектолозите во овој проект, мошне значаен за македонистиката и за славистиката.“ – истакна на церемонијата […]

6 минути за читање

Пишува: Свето Тоевски

За научното дело „Македонски дијалектен атлас“ (од ризницата на картотеката-лексички материјали) завчера им е доделена на неговите автори државната награда „Гоце Делчев“ за 2025 година. „Ова научно дело исцртува слика за лексичкото богатство на македонската дијалектна територија и за долгогодишната ангажираност на дијалектолозите во овој проект, мошне значаен за македонистиката и за славистиката.“ – истакна на церемонијата министерката за образование и наука проф. д-р Весна Јаневска. Проф.д-р Веселинка Лаброска од Институтот за македонски јазик и дописен член на МАНУ, како главен истражувач на проектот за изготвување на Македонскиот дијалектен атлас, во својот преговор кон него нагласува: „Токму оваа генерација македонски дијалектолози може да ѝ покаже на целата македонска и меѓународна лингвистичка јавност колкаво нематеријално духовно богатство претставуваат македонските дијалекти во Република Македонија, Грција,  Бугарија, Албанија и во Косово.“

Македонскиот дијалектен атлас како проект од највисоко национално значење за Македонија датира од 1959 година

Автори на научното дело, кои годинава ја добија  државната награда „Гоце Делчев“ се  проф. д-р Веселинка Лаброска, акад. проф. д-р Марјан Марковиќ, проф. д-р Коста Пеев, проф д-р Васил Дрвошанов, проф. д-р Еленка Стоевска-Денчова, проф. д-р Светлана Давкова-Ѓоргиева, проф. д-р Гоце Цветановски, д-р Ангелина Панчевска, м-р Соња Миленковска, д-р Давор Јанкулоски, д-р Македонка Додевска, д-р Дарко Томовски, м-р Ѓорѓе Геновиќ, проф. д-р Аритон Поповски, проф. д-р Маријана Киш и проф. д-р Убавка Гајдова (посмртно). Проектот Македонски дијалектен атлас (МДА) е поттикнат во 1959 година на Конгресот на југословенските слависти во Загреб од академик Божидар Видоески, негов основач, организатор и раководител до крајот на својот живот (1998).

Овој проект е долгогодишен проект од највисоко национално значење: со него треба да се истражат и да се опишат географски (на дијалектолошки карти) сите говори од територијата на етничка Македонија, односно од Република Македонија, Пиринска Македонија, Егејска Македонија, регионот во пограничјето со Албанија, каде што се зборува македонски и регионот на Гора, што сега припаѓа делумно во Албанија и делумно во Косово. Во изминатиов период од шеесетина години на проектот Македонски дијалектен атлас биле вклучени повеќе десетици соработници, од кои дел вработени во Институтот за македонски јазик, а дел надворешни соработници.

Собрани се три големи картотеки: картотека со тетратките од собраниот теренски материјал според Прашалникот за собирање материјал за Македонскиот дијалектен атлас изработен од Божидар Видоески, од пунктовите избрани за МДА (вкупно 392 пункта); картотека на Македонскиот дијалектен атлас со испишани ливчиња за секое одделно дијалектно прашање од Прашалникот со околу 2 милиони ливчиња и картотека на семинарски и магистерски работи, коишто се изработени од студенти со менторство на професорот Божидар Видоески и на другите соработници на проектот.

Немерливото значење на македонскиот дијалектен атлас како автентично сведоштво за постоењето и богатството на македонскиот јазик и неговите дијалекти

Во 2008 година е објавен воведниот том на Македонскиот дијалектен атлас (Пролегомена) под редакција на д-р Убавка Гајдова (главен редактор), д-р Светлана Давкова-Ѓоргиева, д-р Веселинка Лаброска, д-р Марјан Марковиќ, д-р Еленка Стоевска-Денчова и д-р Гоце Цветановски. Досега се објавени и десетина монографии, кои обработуваат или одделен пункт/регион од МДА, или одделно значенско поле според материјалот од картотеките. Главен финансиер на Македонскиот дијалктен атлас е Министерството за образование и наука. Носител на проектот е Институтот за македонски јазик „Крсте Мисирков“.

Македонскиот дијалектен атлас има непроценливо значење за македонскиот народ во овој општествено-политички момент, но и посебно во последниве десеттина години, бидејќи македонскиот идентитет и македонскиот јазик, како негов столб и како матица на македонските дијалекти, говорени на сета дијалектна и некогашна етнојазична територија на македонскиот народ, се под жестоки удари, негирања и присвојувања од страна на Бугарија и Грција. Македонскиот дијалектен атлас е автентично научно и фактичко сведоштво за постоењето и сето богатство на македонскиот јазик со неговите дијалекти во Грција, Бугарија, Албанија и Косово.

Инаку, македонските дијалекти, кои се третирани со 50-тината обработени лексеми (зборови) во вториот, лексички (зборовен) том на Македонскиот дијалектен атлас, авторот на овие редови ги дефинира во своите поодделни македонистички истражувања како  лингвакултурни регионални народни вариетети на македонскиот јазик  и траен етнографски документ за животот на македонскиот народ во минатото и сегашноста. Македонските дијалекти се дијахрониско-синхрониски репозиториуми („складови“ во минатото и сегашноста) на симболите, верувањата, митовите, легендите, народните обичаи, традициите и другите видови културни практики, како и на светогледот, начинот на живот и колективната меморија на македонскиот народ, кои како севкупно идентитетско, јазично и културно наследство се пренесуваат од едно на друго македонско поколение. Имајќи го предвид ова, јасно е колкава е важноста на првиот и овој втор том на Македонскиот дијалектен атлас.

Лабровска: Огромно духовно богатство е содржано во македонските дијалекти  

Во својот вовед кон новиот том на Македонскиот дијалектен атлас проф. д-р Веселинка Лаброска од Институтот за македонски јазик, дописен член на МАНУ, укажува дека по долги години го објавуваат тој прв том, продолжувајќи ја со тоа работата на нивните претходници. „Токму оваа генерација македонски дијалектолози може да ѝ покаже на целата македонска и меѓународна лингвистичка јавност колкаво нематеријално духовно богатство претставуваат македонските дијалекти во Република Македонија, Грција,  Бугарија, Албанија и во Косово.“ – нагласува Лабровска.

Натаму, таа во воведот истакнува: „Материјалот, претставен во овој том на Македонскиот дијалектен атлас е резултат на обработка на 50 лексеми (зборови): црнка, трепка, мев, стапалка, слезинка, разрок, грд, лага, вистина, кодоши, пена,балдаза, кум, маќеа, очув, сестричник, стрико, вујко, јака, ѕид, чад, толчник, аван, пешник, пченкарен леб, залак, колбас, тиганици, целина, ледина, снопје, прекос, фурка, добиток, митари (се), прле), овен/брав, угич/водач, лисица, ласица, трут, крлушка/ паринка, клукајдрвец, кикиришка, јаболко, грав, јоргован, памук, патека и вампир. Дијалектниот материјал е собиран од 351 пунктови, односно населени места на целата македонска дијалектна територија: 215 пунктови се наоѓаат на територијата на Р Македонија, 98 на територијата на Грција, 28 во Бугарија, 9 во Албанија и 1 пункт во Косово. Од собраниот дијалектолошки материјал се создадени три картотеки во Институтот за македонски јазик. Кон овој том на Македонскиот дијалектен атлас се приложени соодветни карти на распространувањето на споменатите лексеми (зборови) на целата македонската дијалектна територија, од каде што се собрани.“

Поврзани теми:

Македонија|Дијалект|МАНУ

Повеќе на оваа тема:

Најнови вести од: Колумни

„Не“ за „евроинтегрирање“ ала „бугарски ластик“, ниту за „бугарски чевли“, што водат во „Санстефанска Бугарија“ во 1878!

Наместо ефтини провокации со „севернизирање“ на македонскиот национален идентитет, наместо тврдења дека „македонскиот јазик не постои“, или оти е „расипан западен дијалект на бугарскиот јазик, „научниците“ од Бугарија и нејзините највисоки државни и политички претставници треба да го прочитаат „Македонскиот речник од 16 век“ и да се осведочат во еден од најважните документи за постоењето и самобитноста на македонскиот народ, идентитет и јазик. Тоа е студија на италијанскиот лингвист Ќиро Ѓанели и францускиот славист-македонист Андре Вајан за македонскиот ракопис со 300 изворни македонски народни зборови, забележани во Костурско, во Егејскиот дел на Македонија – четири века  пред да тврди политичка и лажнонаучна Софија дека „македонските зборови се бугарски зборови“, оти „македонскиот јазик е регионална норма“, или „регионален дијалект на бугарскиот јазик“! Од една страна, дел од овие „научници“ си дозволуваат да се впуштаат во неодржливи фалсификати и негирања на јазикот македонски, чии говори во Суха, Висока и Зарово, кај Солун, ја дадоа основата на севкупната словенска писменост и основата на европската цивилизација преку мисионерското дело на браќата-Македонци Кирил и Методиј, македонските и сесловенски просветители. Од друга страна, некои од тие исти „научници“ гордо ги огласуваат на сите ѕвона своите „научни наоди“ дека и „Дракула говорел на чист бугарски јазик“!

Предупредата на Гане Тодоровски да не ја раздадеме одново Македонија, туку да ја домакедончиме!

„Требат тони грижи на појќе поколенија / за да се истријат тие петна / на срам од себеси, од себепремолчување. … /И ако така уште постоиме,  / не ќе постоиме! … / Толку се страхувам, некоја јанѕа ме јаде / да не би одново да Те раздадеме!“ – напиша Гане Тодоровски во својата монументална песна „Македонски монолог“ како негова пророчка предупреда до македонскиот народ уште во 1969 година. Уште тогаш тој кажа визионерски дека „не ќе постоиме, ако така уште постоиме, со себепремолчувања“ на сѐ што ни се случувало и што ќе ни се случува допрва. Тодоровски ни ги остава во завештание своето страхување и јанѕа дека треба и ние, денешните Македонци, силно да се страхуваме, јанѕа да нѐ јаде и нас, за да не ја раздадеме одново Македонија во име на „светлите европски перспективи“, кои ни ги нудат некои од надвор. Под услов да се откажеме овојпат трајно од своето колективно македонско „јас“, од својот идентитет, јазик, историја и култура.  Со секој свој стих, со секоја своја песна Гане Тодоровски се потврдува како еден од столбовите на македонската национална самосвест. На 22 мај 2026 година се навршија 16 години од неговото заминување од овој свет. Оваа годишнина е пригода за ново вдахновување со неговите поетски аманети до македонскиот народ, кому тој му го посвети својот живот и својата поезија, со која се извиши во блескавите врвови на македонската книжевност и култура. Овој великан на македонскиот национален идентитет, на македонската духовност, им остави на Македонците творештво и и вонвременски посланија, кои моќно извираат од него. Со ова Гане се впишува во колективната македонска меморија и како еден од поетско-духовните и национални светилници за македонската сегашност и иднина.

Францускиот „Манифест на македонизмот“ на Анри Барбис ја зрачи сто години вистината за самобитноста на македонскиот народ, идентитет и јазик во Европа

 „Навистина станува збор за една нација. Нација која има свој оригинален етнички карактер, свои традиции, свои стремежи, своја единствена и специфична личност.  Овој народ, на самата почва каде што се развил и опстојувал… се третира како збир на робови и злосторници.“ – има напишано големиот француски писател Анри Барбис во својата прочуена статија „Дали македонското прашање е навистина толку сложено?“ („La question macédonienne est-elle si complexe que cela?“), која е објавена во списанието „Балканска федерација“ на 1 ноември 1926 година. Во неа Барбис нагласил дека македонското население историски било вкоренето во Македонија, но му биле одземени основните национални права. Бугарите и Грците денес со фалсификати тврдат дека Македонците се „народ без историски корени“, а Барбис пред еден век јасно го кажал сосема обратното. Уште пред сто години тој зборува експлицитно за Македонците како посебна нација, а не како дел од друга балканска нација. Анри Барбис, големиот пријател на македонскиот народ, е роден на 17 мај 1873 година во Париз, а починал на 30 август 1935 година во Москва. Оваа статија е потсетување, но и чествување на неговата личност и промакедонско дело, кое одекнало силно во неговото време во срцето на интелектуална и политичка Европа и во Балканот. Но, делото на Барбис зрачи од пред еден век како своевиден француски „Манифест на македонизмот“ силно и денес во прилог на вистината за Македонија, за самобитноста на македонскиот народ, македонскиот идентитет, јазик, култура и историја.

Како некои Македонци говорат „маканглиски јазик“ и се откажуваат од духот на прадедовците и „единствената целосна татковина“!

Кога мало дете од 4 години – роден говорител на македонски јазик ќе каже „мало шипче“, наместо „мала овчичка“ (од англиски „sheep“ – овца), кога на родителите ќе им возврати со „уат?!“, наместо „што?!“, кога и зборовите за боите од англискиот јазик „грин“ („зелено“), „јелоу“ („жолто“) „ред“ („црвено“) ќе му излегуваат од устата попрво одошто соодветните македонски зборови  – примери што ги има чуено авторот на овие редови во говорната пракса во Македонија во последно време – тогаш на денешниов 5 мај, Денот на македонскиот јазик, најотворено и најискрено на себеси како македонски народ мора да си го поставиме прашањето: дали не само децата, туку и ние повозрасните започнуваме да говориме еден вид „маканглиски јазик“? А кога ќе го придодадеме кон претходните примери, кои ги има бездруго и многу повеќе, уште и фактот дека на детските родендени во Македонија многу повеќе се пее и се слуша „хепи брд ту ју, мај диар…“, одошто „среќен ти роденден, мое драго…), тогаш се отвора на овој празничен ден и второто длабоко вознемирувачко и алармантно прашање: кај ни оди нашиот мајчин македонски јазик, што се случува со него?!

Утврдувањето на македонската азбука на 3 мај 1945 – чин од немерливо значење за „бетонирањето“ на идентитетот и јазикот на македонскиот народ во светот

На денешен ден, на  3 мај 1945 година се случи еден од вајважните моменти во поновата политичко-национална и културно-јазична историја на македонскиот народ, со немерливо значење за затврдувањето на македонскиот јазик и идентитет на македонскиот народ во Балканот, во Европа и светот. Народната влада на Федеративна Македонија донесе решение за утврдување на македонската азбука која има 31 буква. Министерскиот совет на НР Македонија, по повеќемесечната работа на неколку комисии, врз основа на Резолуцијата на последната Комисија за јазик и правопис при Министерството за народна просвета, ја усвои македонската азбука, заснована врз фонетскиот принцип. Фонетскиот принцип значи дека за секој одделен глас во јазикот има буква во азбуката. На 5 мај азбуката се официјализира со Решение на Народната влада на Федерална Република Македонија. По два месеца  Министерството за просвета го озакони првиот правопис на македонскиот јазик.

Трифун Хаџијанев, прекалениот деец за македонската кауза и организатор на работнички штрајкови во Воденско, стрелан од германските окупатори на 1 мај 1944

На денешен ден, на 1 мај во 1944 година е убиен прекалениот деец за македонската национална кауза и револуционер Трифун Хаџијанев од страна на германските окупаторски власти во злогласниот затвор „Хајдари“ во близина на Атина. Заедно со група од 200 македонски и грчки антифашисти Хаџијанев е стрелан во знак на одмазда за убиството на еден германски генерал од страна на грчките сили на отпорот. Има силна симболика во фактот што македонскиот патриот-антифашист  Хаџијанев бил ликвидиран случајно токму на 1 мај, на меѓународниот Ден на трудот, посветен на борбата за зачувување и унапредување на правата на работниците: тој бил борец не само за националната, туку и за социјалната слобода и социјалните права на македонскиот народ во Воденско, во Егејска Македонија, денес во Грција. Во дваесеттите и 30-тите години од минатиот век Трифун Хаџи Јанев како синдикален функционер бил организатор и водач на повеќе работнички штрајкови во Воден. Денешната 82-ра годишнина од неговата смрт е соодветен повод за чествување и навраќање на животот и револуционерната дејност на овој македонски патриот и борец за слободата и идентитетот на македонскиот народ во Егејскиот дел на Македонија, денес во Грција.

Шатев: Солунските атентатори се највишата пројава на човечкиот индивидуализам, што ги крои судбината и цврстината на наредните македонски поколенија!

Под мотото „Чествување за бесмртните“ Општина Велес денеска ја одбележа 123 годишнината од Солунските атентати и саможртвата на гемиџиите за Македонија. Со серијата бомбашки напади, изведени од 28 април до 1 мај 1903 година во Солун, младите интелектуалци, повеќемината велешани, сакаа да ѝ го свртат вниманието на Европа кон Македонија, поробена од Турците. Павел Шатев, единствениот преживеан од сите нив, во своите „Спомени“ ќе запише: „Таму, во урнатините на македонската столица Солун, Гемиџиите сакаа да ги збришат и своето месо и своите имиња, оставајќи ги да живеат над нивните останки македонскиот дух за слобода и благосостојба и копнежите за светли дни… Солунските атентатори се највишата пројава на човечкиот индивидуализам, којшто ја крои судбината, но и цврстината на наредните македонски поколенија“.
Сите вести од Колумни

Најнови вести

To top