Татковината на моите родители можеби има светла иднина – ако нејзините соседи го дозволат тоа, пишува во авторски текст за Торонто стар Џордан Битов.
Овој канадски бизнисмен со македонско потекло е извршен директор и претседател на НордСтар Капитал, издавач на Торонто Стар и сопственик на Торстар Корпорејшн.
По посетата на Македонија Џордан Битов ги опишува своите впечатоци по средбите меѓу кои и со претседателката Гордана Сиљановска-Давкова.
Пишува Џордан Битов
Овој град, совршен за слика, е бисер. Сместен на пенливите води на Охридското Езеро, опкружен со планини, илјадници посетители се собираат тука за свеж воздух и драматични пејзажи. Како што забележува еден туристички водич, туризмот е фабриката што ја движи локалната економија.
Но, на кратко возење од раздвижениот брег, друга фабрика помага во преобликувањето на националната економија.
Фабриката Костал произведува компоненти за електрични возила, како и напредни мехатронички модули, како што се системи shift-by-wire, за клиенти меѓу кои се VW Group (Porsche, Audi, VW, Skoda), Mercedes, BMW, Jaguar и Ленд Ровер.
Објектот, кој штотуку ја прослави својата 10-годишнина, има 1.300 вработени и се рангира како еден од петте најголеми извозници во земјата.
Далеку е различно од она што го видов за време на мојата прва посета тука во 1991 година. Во тоа време, Македонија штотуку ја прогласи својата независност од Југославија. Преминот од социјализмот, заедно со српско-хрватскиот конфликт, беше тежок период обележан со економска несигурност и висока невработеност – во 2006 година, стапката на невработеност беше 36 проценти.
При посетата оваа пролет, најдов нација посигурна, нејзините економски перспективи пооптимистички и нејзиното место во светот посигурно.
Тоа е патот што моите родители го посакуваа за оваа земја. Мајка ми Доца е родена во село кое се наоѓа во Егејска Македонија, сега дел од Грција. Родителите на мојот татко Џон беа од блиско село.
Тие беа горди на своето македонско наследство и имаа длабока љубов кон земјата. Мојот татко беше енергичен поддржувач на независноста на Македонија, која стана реалност во 1991 година по распадот на Југославија. Тој водеше меѓународна кампања за признавање на Република Македонија како независна држава. Како признание за неговата работа и филантропија, тој беше одликуван со Орден на Канада, како и со највисокото одликување во Македонија.
Денес, моите браќа, сестра и јас сме горди на нашите македонски корени. Работевме за да го продолжиме наследството на нашиот татко за да го поддржиме неговиот економски раст и неговото место на светската сцена.
Во мај, зборував на конференцијата „Македонија 2025“ што се одржа во главниот град Скопјe. Таа ги здружува лидерите со заедничка цел за унапредување на напредокот и економските реформи на земјата, вклучително и градење на капацитетите на младите бизнис лидери. Организацијата беше ко-основач на мојот брат Џон, кој исто така зборуваше на овогодинешната сесија. Нејзината амбициозна цел е да ја види
Македонија како најпросперитетна земја во регионот. Повикува на нулта толеранција за корупција; одржлив раст на БДП над пет проценти, поттикнат од инвестиции во образованието и бизнисот, регулаторна реформа и поддршка на извозот; висококвалитетна јавна администрација; и неповратен напредок кон членство во ЕУ.
Една недела патувања и разговори со бизнис лидери и политичари открија предизвици и можности на патот кон таа визија.
Клучно е што Македонија продолжува да биде цел на соседните држави, кои сакаат да ги фрустрираат нејзините амбиции да го заземе своето заслужено место на глобалната сцена.
Земјата веќе го промени своето име, своето знаме и својот Устав под притисок од соседните држави, а сето тоа е резултат на децениските регионални тензии.
На пример, Грција го задржа своето членство во НАТО, жалејќи се дека името Македонија сугерира територијални претензии кон северниот регион на нејзината земја. Грција попушти дури откако името беше променето во Македонија во 2019 година, одлука која останува непопуларна меѓу Македонците.
Сега Бугарија ги спречува долгогодишните напори на Македонија за членство во Европската Унија. Таа бара измени во Уставот на Македонија за официјално признавање на бугарското малцинство во земјата како услов за повлекување на своето противење.
Сегашната влада веројатно би се согласила со ова, бидејќи ги признава сите малцинства, ако тоа е последниот компромис што мора да се направи за конечно да го заземат своето заслужено место во Европската Унија.
Карактеристично е што Хрватска аплицираше за членство во ЕУ во 2003 година и стана полноправна членка во 2013 година. Македонија аплицираше една година по Хрватска и повеќе од две децении подоцна, сè уште чека на вратата.
Во време кога царините ја преобликуваат глобалната трговија, кога самата ЕУ беше на нишан на администрацијата на Трамп, додавањето на Македонија како стабилна земја-членка би го зајакнало блокот од 27 члена. Тоа е особено така со оглед на стратешката позиција на Македонија во центарот на виталните трговски и енергетски коридори во средината на јужното крило на ЕУ.
Македонците се свесни за предностите на членството во ЕУ. Многумина се залагаат да го заземат своето место во ЕУ. Но, не по секоја цена.
Фрустрациите повторно ме потсетија дека на Македонците им се потребни сојузници во главни градови како Отава за да помогнат во спротивставувањето на овој модел на малтретирање.
Имав можност да се сретнам со Гордана Силјановска-Давкова, претседателката на Македонија.
Таа со право тврди дека Македонија е дел од Европа. Таа го заслужи своето место во Европската Унија и ЕУ треба да престане да дозволува регионалните поплаки да ја попречуваат.
„За мене, ЕУ не е само политичка или бирократска машинерија. Таа е заедница заснована на вредности и принципи. Тоа е она што нè привлече, бидејќи отсекогаш сме биле дел од Европа географски, историски и културно. Зошто да не ја завршиме оваа европска приказна со политичко членство“, вели таа.
Таа, исто така, ја истакнува важната улога на малите земји и императивот за силни институции во ова време на конфликт и неизвесност.
„Ни требаат мали земји и мултилатерализам, а не мултиполаризација. Тоа е реалноста. Затоа ни се потребни стабилни институции и процес на донесување одлуки во ОН, во Брисел.“
Угледен правен научник и професор по уставно право, во 2024 година таа стана првата жена избрана да служи како шеф на државата на Македонија.
Веднаш помислив колку заедничко има со Луиз Арбур, новоназначената генерална гувернерка на Канада, која исто така има импресивно правно резиме како поранешна судијка на Врховниот суд и висок комесар на ОН за човекови права. Времето на Арбур како главен обвинител на меѓународните кривични трибунали за поранешна Југославија ѝ даде длабоко разбирање на Балканот, можеби повеќе од кој било друг канадски лидер.
Се надевам дека нивната заедничка експертиза во правото и посветеноста на правдата и фер односот ќе ја постават основата за државна посета што ќе помогне во понатамошните односи меѓу Канада и Македонија.
На крајот на краиштата, Канада има удел во ова прашање. Премиерот Марк Карни ја приближува земјата кон Европската Унија, а Македонија е исто така членка на НАТО.
Во интерес на цела Европа и НАТО е да има силен, стабилен, демократски сојузник на својот јужен дел. Ова е критично време кога Кина врши економско влијание низ целиот континент, а Русија ја продолжува својата војна против Украина и им се заканува на балтичките држави.
Во 2025 година, пет години откако се приклучи на НАТО, Македонија беше пофалена како „силен и сигурен сојузник на НАТО“, призната за исполнување на целите за воени трошоци и донации на тенкови, авиони и оружје за Украина.
За време на мојата посета, се сретнав и со бизнис лидери како Виктор Мизо, генерален директор на „Костал Македонија“, чиј ентузијазам за неговата татковина е заразен. Мизо, кој има магистратура по бизнис администрација од Универзитетот Харвард, претходно работеше како амбасадор за економски развој за Македонија. Тој донесе претприемачка енергија во таа улога, патувајќи низ светот за да ги информира владите и бизнисите за инвестициските можности тука.
Тоа беше успешен пристап што сегашните и идните влади би било мудро да го повторат.
Покрај посетата на фабриката на Костал, тука ја разгледавме и фабриката на Магна, една од двете во земјата. Компании како овие значеа трансфер на знаење во технологијата, заедно со менаџерски и лидерски вештини, кои беа клучни за да ја направат економијата на земјата поконкурентна и поотпорна.
Тоа се рефлектира во економската статистика. Во 2024 година, растот на БДП беше три проценти годишно, а невработеноста беше 12 проценти, што е тренд на намалување во последните години од нешто над 20 проценти пред само шест години, според податоците на Светската банка. Вредноста на извозот порасна за 2,6 проценти во 2025 година.
Но, земјата не може да стои во место. Иако е постигнат напредок, нејзиниот животен стандард сè уште значително заостанува во однос на другите европски земји, одливот на мозоци е закана, а корупцијата, иако е во опаѓање, е постојана.
Па што повеќе е потребно?
Работната сила и фабриките што денес произведуваат автоделови и компоненти обезбедуваат основа.
Тие вештини и капацитети, на пример, би можеле да се прошират во воздухопловството и одбранбеното производство, за да наброиме неколку опции.
Мизо има визија за земјата што се темели на производството и се проширува во деловни услуги со додадена вредност, како што се логистика, контрола на финансии, сметководство за да им обезбеди на мултинационалните компании.
„Ова е важно за нас да најдеме нишка и да не се пренапрегаме. Да најдеме три до четири сектори со стратегија и план за имплементација за тоа како да го направиме тоа и да им дозволиме на професионалци со соодветно искуство во индустријата да ја работат оваа работа“, рече тој.
Енергичната економија е од витално значење, делумно за да се обезбеди иднина за младите луѓе и да се спречи одливот на талентирани мозоци во други земји. Населението од околу 1,8 милиони се намалува во последните 20 години, што е доказ за реалноста дека младите луѓе гледаат можности на друго место.
„Импулсот е да се создаде економија каде што луѓето ќе сакаат да работат, а не да се иселуваат“, рече Мизо.
Македонија е земја богата со историја и култура, благословена со прекрасни природни простори и ангажирана дијаспора која е желна да ја понуди својата експертиза.
Но, ќе биде потребно политичко водство на места како Брисел, дом на Европската Унија, и сојузници како Канада, за да се премостат вековните поплаки за да се обезбеди светла иднина на Македонија и вистинското место на масата на ЕУ.
Фото: Џордан Битов (крајно лево) со претседателката Гордана Сиљановска-Давкова во нејзиниот кабинет