Колумни

Чии се светите браќа?

Ниту една нивна мисија не е поврзана со територијата на современа Бугарија

Празникот на светите браќа Кирил и Методиј повторно помина во знакот на свечености, академии, пригодни говори и потсетувања на нивното огромно духовно и културно наследство. Но речиси по правило, секоја година одново се отвора и едно друго прашање – кому му припаѓаат Свети Кирил и Методиј? Дали биле Грци, Бугари, Словени, Македонци или нешто друго? Современите национални наративи често се обидуваат да ги вметнат во сопствените историски рамки, претворајќи ги во предмет на натпревар наместо во личности што ги надминуваат сите поделби.

Проблемот не е во интересот за нивното потекло. Проблемот е во анахронизмот. Луѓето од IX век се толкуваат преку категориите на XXI век. Историските личности се сместуваат во национални матрици што во нивното време едноставно не постоеле во денешната форма. На тој начин, наместо да ги разбереме, ние ги приспособуваме на нашите современи потреби.

Кога денес читаме дека Свети Кирил и Методиј биле „Грци, просветители на Словените“, најчесто несвесно го внесуваме модерното значење на зборот „Грк“ во едно сосема поинакво време. Светите браќа се родени во Солун и живееле во државата што денес историчарите ја нарекуваат Византија. Но самите нејзини жители не се нарекувале Византијци. Тие себеси се именувале како Римјани, односно Ромеи, сметајќи се за продолжение на Римската Империја. Нивната држава официјално била Римска Империја, а не некаква грчка национална држава.

Уште повеќе, во тогашниот христијански свет називот „Елин“ или „Грк“ долго време имал претежно религиозно значење. Тој често се поврзувал со паганството и старите многубожечки култови. За ревносен христијанин од IX век, поважно било да биде припадник на Црквата и на Римската Империја отколку носител на етнички идентитет во модерна смисла. Затоа е погрешно нивното дело да се сведува на доказ за денешни национални проекти.

Од друга страна, факт е дека бугарската држава веќе била значаен политички фактор уште од VII век, а во IX век се наоѓала во период на подем. Но од тоа не следува дека Свети Кирил и Методиј можат едноставно да се дефинираат како „бугарски просветители“ во националната смисла што денес ја подразбираме, особено ако се земе предвид дека ниту една нивна мисија не е поврзана со територијата на современа Бугарија. Дополнително, клучен за разбирање на нивното дело е фактот дека нивната мисија не била насочена кон создавање една национална култура, туку кон ширење на Евангелието и создавање услови словенските народи да го слушнат Божјото слово на разбирлив јазик.

Всушност, токму нивните животи сведочат колку малку националните категории можат да објаснат што навистина претставувале.
Константин Филозоф, кој подоцна ќе го добие монашкото име Кирил, бил еден од најобразованите луѓе на своето време.

Образуван во престолнината Константинопол, ги изучувал тогашните науки, филозофијата, богословието и јазиците. Неговиот брат Методиј, пак, имал поинаков животен пат. Извршувал високи административни должности пред да се повлече во монашки живот. Двајцата браќа биле личности што можеле да направат блескава кариера во државната хиерархија, но избрале поинаков пат – пат на служба.

Особено е интересен податокот што се наоѓа во „Панонските легенди“. Кога императорот им ја доверува мисијата меѓу Словените, им вели: „Вие сте солуњани, а сите солуњани добро говорат словенски“. Оваа реченица е драгоцен историски извор. Таа не го открива нивното етничко потекло, како што понекогаш се тврди, туку сведочи за јазичната и културната средина во која живееле. Солун бил голем град опкружен со словенско население, па познавањето на словенскиот јазик не било исклучок, туку предност што им овозможила да ја извршат својата мисија.
Токму тука лежи и нивната вистинска големина.

Свети Кирил и Методиј не отишле во Велика Моравија за да создадат нов народ, ниту за да наметнат туѓа култура. Тие не дошле како носители на асимилација. Во епоха кога големите цивилизации најчесто ги ширеле своите јазици и обичаи врз помалите народи, светите браќа избрале сосема поинаков пристап. Наместо Словените да бидат принудени да станат Грци или Латини за да бидат христијани, тие покажале дека Евангелието може да се проповеда и на нивниот мајчин јазик.

Тоа е навистина револуционерна идеја за своето време. Создавањето на словенската писменост и преведувањето на богослужбените книги не биле културен проект сам по себе. Тоа било средство за една повисока цел. А таа цел била спасението на човекот и неговото воведување во животот на Црквата. Нивната мисија почнува како просветна, но суштински останува духовна.

Писменоста не е целта; таа е патот. Книгата не е идол; таа е средство преку кое човекот ја среќава Вистината.
Затоа и денес не треба да ги разбираме Свети Кирил и Методиј само како културни реформатори. Тие пред сè биле светители. Нивниот идентитет бил обликуван од Христос, а не од нацијата. Свети Кирил го завршува својот живот како монах во Рим. Свети Методиј добива архијерејско достоинство од Римската црква и ја продолжува мисијата меѓу словенските народи и покрај многубројните искушенија и противења. Во нивните биографии нема борба за национални права, туку борба за правото секој човек да го слушне Божјото слово на јазик што го разбира – вредност што, за жал, и денес некои не можат да ја прифатат и разберат.

Можеби токму затоа нивното наследство е толку големо и толку трајно. Нивното дело не останало ограничено на една држава или на еден народ. Од него произлегла цела цивилизација. Нивните ученици го продолжиле започнатото дело, а словенската писменост и христијанска култура се рашириле низ огромни простори на Европа. Малку личности во историјата оставиле толку длабока трага врз духовниот и културниот развој на толку многу народи.

Но токму поради тоа е несоодветно нивната големина да се сведува на национални етикети. Давајќи им современи национални атрибути, ние не ги возвишуваме, туку го намалуваме нивното значење, па дури и го фалсификуваме нивниот вистински идентитет. Ги сведуваме на мера што е помала од нивното вистинско историско значење.

Во времето во кое живееме, кога идентитетските спорови сè почесто ја заменуваат вистинската историска и духовна перспектива, светите браќа нè потсетуваат на нешто суштинско. Човекот може да биде навистина просветен само кога знае за што му служи знаењето. Писменоста без мудрост е техника. Културата без вистина е украс. Образованието без духовност лесно се претвора во средство за гордост и поделба.

Свети Кирил и Методиј нè учат на спротивното. Тие покажуваат дека вистинската просвета произлегува од духовноста. Не случајно нивната просветителска дејност извира од нивниот светителски живот. Не прво научници, па потоа христијани, туку прво христијани, а токму затоа и големи просветители.
Можеби токму ова е најважната порака од нивниот празник. Наместо да влегуваме во ќор-сокакот за тоа чии биле, подобро е да се запрашаме дали сме достојни наследници на нивното дело. Зашто нивната вистинска припадност не е кон една современа нација, туку кон една цела христијанска цивилизација што помогнале да се роди. А делата што ја надживуваат историјата секогаш им припаѓаат на сите што успеваат да ја разберат нивната вистинска големина.

проф. д-р Виктор Недески

Авторот е продекан на Православниот богословски факултет
„Свети Климент Охридски“ при УКИМ во Скопје

Најнови вести од: Колумни

„Рамковниот“ и „преспанскиот инженеринг“ на Уставот од 17 ноември 1991 со 36-те амандмани за 35 години целосно ја урнисаа македонската „уставна приказна“ (4)

Првиот устав на независна Македонија од 17 ноември 1991 година е од редот на така наречените „национални устави“. Во најголемиот број негови суштински елементи тој беше на исто ниво и содржински и во поглед на содржаните принципи како и 165 од вкупно 189 национални устави во светот. Во изминатите 35 години до денес извршени се осум пати дури 36 амандмански  интервенции во уставот, од што двапати во преамбулата, во 2001 и 2019 година:  никаде во ниеден устав на ниедна држава во светот не се вршени упаѓања во преамбула со амандмани. Ова што се случувало со македонскиот устав од 1991 година. по барање на Грција во 1992 година, потоа „рамковниот инженеринг“ во 2001 година и бришењето на националниот, асномски карактер на Македонија како држава, па „преспанскиот инженеринг“ и бришењето дури и името Македонија на државата со амандмани во преамбула, сето тоа доволно јасно говори каков е сегашниот устав. Тој е сега идентитетски обезличен, со избришана државотворност на македонскиот народ и на неговите врски со матичната држава, за која војувал, со присилно „ампутирани“ врски и со Македонците во соседните држави како тамошни малцинства.

Уставни измени во 2001: Треба да се спречи Македонија и целосно да ја изгуби својата „македонска душа“ како држава! (3)

Ноемвриските уставни амандмани од 2001 година „инсталираа“ „фабрички дефект“ во функционирањето на политичкиот систем преку воведувањето на „консензуалната“, „договорна демократија“, предвидена да ја практикуваат „етничките поглавари“ на Македонците и Албанците. Експертите посочуваат дека таквата „договорна демократија“ ја претвори Македонија во непрогласена „двонационална држава“ со „отворена перспектива“ наместо унитарна држава да стане и „двокантонална федерација“, или можеби и конфедерација. Сегашната претседателка на Република Македонија Гордана Силјановска-Давкова учествувајќи на една научна расправа во МАНУ пред 19 години, тогаш како професорка по уставно право и уставен систем, констатираше дека „во 2001 година врз македонската држава беше спроведен рамковен и уставен инженеринг во режија на меѓународната заедница“. Силјановска-Давкова уште тогаш имаше изнесено предупредување дека е реална заканата „Македонија да стане ‘држава без душа“.

Врвни светски експерти предупредуваат дека со уставните измени од 2001 Македонија може да стане „македонско-албанска држава“! (2)

На 16 ноември 2001 година Собранието на Македонија ги прогласи 15-те амандмани на уставот, кои произлегоа врз основа на Охридскиот рамковен договор од 13 август 2001 година. Амандманите 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16 и 17 станаа составен дел на највисокиот правно-политички акт на Македонија. Овие 15 амандмани на уставот на Македонија од 16 ноември 1991 година означија длабоки и суштински, тектонски промени во уставниот поредок и политичкиот систем на државата. Македонија престана да биде национална држава на македонскиот народ. Во новата преамбула, наметната со масивната надворешна интервенција на меѓународниот чинител, беа ревидирани историската меморија и историската вистина за државотворноста на македонскиот народ, потврдена со одлуките на Првото заседание на АСНОМ од 1944 година. Тие уставни промени од 16 ноември 2001 година, како што нагласуваат уставните и други експерти во своите научни студии, можат да бидат причина во одредени услови сегашното унитарно државно устројство да биде заменето со двонационален државен концепт, македонско-албански.

Лиав Оргад и Виолета Ачковска: Уставните измени од 2001 ги “избришаа“ Македонија како држава на македонскиот народ и придобивките од АСНОМ! (1)

 На 16 ноември 2001 година Собранието на Македонија ги прогласи 15-те амандмани на уставот, кои произлегоа од Охридскиот рамковен договор од 13 август 2001 година. Амандманите 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16 и 17  станаа составен дел на највисокиот правно-политички акт на Македонија. Овие 15 уставни амандмани на уставот од 16 ноември 1991 година означија длабоки и суштински, тектонски промени во уставниот поредок и политичкиот систем на државата. Македонија престана да биде национална држава на македонскиот народ. Првпат во историјата на конституционализмот е сменета една преамбула без да се донесе нов устав.

Повикот на Виктор Берар до Хелените од 1904 да ја согледаат големината на Македонската идеја, а тие сега „слават 114 години од ослободувањето на Костур“! (1)

Со активности на највисоко државно рамниште, но и со други настани во поширокиот костурски регион во Егејска Македонија, денес во Грција, од 8 до 28 ноември 2026 година се „прославува 114-тата годишнина од ослободувањето“ на инаку македонскиот град Костур. Во Првата Балканска војна грчката војска влегува во него на 11 ноември 1912 година без никакви борби со турската војска. Всушност, дали сега се „слави ослободувањето“ на Костур не од Турците, туку од Македонците така што се бришат секакви какви траги од постоењето македонско население, македонски јазик и идентитет, македонска свест?! Александар Грличков токму на денешен ден, на 14 ноември 1961 година во улога како претседател на Извршниот совет на НР Македонија остро ја нападнал Атина дека нејзина „крајна цел е да ја избрише македонската национална самосвест кај Македонците во Грција“. Додека Грците и Бугарите упорно повеќе од еден век го негираат идентитетот и јазикот на македонскиот народ, Виктор Берар како дел од француската интелектуална елита во своето време уште пред 122 години јасно и гласно ќе им укаже ним дека постои не само македонски народ, туку и Македонска идеја! „Грците упорно го негираат постоењето на Македонската идеја, но би било подобро да ја согледаат нејзината големина и нејзините изгледи за иднината! Грците и Бугарите ќе изгубат премногу со будењето на македонското чувство!“ – напишал Берар (10.8.1864-13.11.1931) во својата прочуена студија „За Македонија“ („Pro Macedonia“) од 1904 година.

„Непостојниот“ македонски јазик и идентитет во концепцијата на Антоан Меје за „новата Европа“ – 26 години пред АСНОМ и кодификацијата (2)

Од денешна перспектива, придонесот на Меје може да се оцени на неколку нивоа. На балканско ниво неговото дело претставува аргументиран научен отпор кон обидите македонските говори целосно да се подведат под српскиот, или бугарскиот јазичен концепт. На европско ниво неговото значење произлегува од фактот што оваа анализа ја објавува еден од најугледните европски лингвисти, во Париз, во дело посветено на јазичната карта на Европа. Македонија  и македонскиот јазик на тој начин стануваат предмет на разгледување во поширока европска научна дискусија за јазиците, нациите и државите.

Придонесот на Антоан Меје за светското признавање и афирмација на македонскиот јазик како белег на македонскиот идентитет уште пред 108 години!

„Дијалектите на Македонија се дел од јужнословенската група. Заправо тие не се ниту српски, ниту бугарски, особено ако се мисли на пишаниот бугарски јазик, кој се засновува врз дијалекти, доста оддалечени од македонските дијалекти.“ – нагласил Антоан Меје во својата знаменита научна студија „Јазиците во Нова Европа“, објавена во Париз во 1918 година. „Дијалекти на Македонија“ и „македонски дијалекти“ вели овој јазичар 26 години пред да биде македонскиот јазик „измислен од Тито и искован врз основа на бугарски корени“. Денес се навршуваат 160 години од раѓањето на овој врвен европски и светски јазичар. Ова е соодветен повод за ново навраќање кон неговиот научен придонес кон одбраната и афирмацијата на македонската јазична и идентитетска самобитност на европскиот континент и во светски рамки.

Делото на Видоески наспрема „Бугарскиот договор“: дали е време во 2026 Македонија да постапи како Бугарија со „Бледскиот договор“ во 1949?! (2)

Грандиозното научно дело на дијалектологот Божидар Видоески не само што ги урива сегашните бугарско-грчки фалсификати и оспорувања на македонскиот јазично-идентитетски комплекс, туку и отвора сериозен простор за дилема: дали нема, или можеби и има право Република Македонија, согласно и со меѓународното право и неговиот врховен принцип „јус когенс“ да постапи денес со „Бугарскиот договор“ еднакво како што постапи Бугарија со „Бледскиот договор“ во 1949 година – како Бугарија согласно со нејзините „бугарски државни и национални интереси’, така и Македонија согласно со своите државно-национални интереси?! Зашто, великанот на македонската дијалектологија аргументирано докажа дека македонскиот јазик е столб на македонскиот идентитет и сиот свој живот го бранеше тој идентитетски столб, кој е денес загрозен со бугарските евроинтеграциски уцени и ултиматуми.

To top