Колумни

Чии се светите браќа?

Ниту една нивна мисија не е поврзана со територијата на современа Бугарија

6 минути за читање

Празникот на светите браќа Кирил и Методиј повторно помина во знакот на свечености, академии, пригодни говори и потсетувања на нивното огромно духовно и културно наследство. Но речиси по правило, секоја година одново се отвора и едно друго прашање – кому му припаѓаат Свети Кирил и Методиј? Дали биле Грци, Бугари, Словени, Македонци или нешто друго? Современите национални наративи често се обидуваат да ги вметнат во сопствените историски рамки, претворајќи ги во предмет на натпревар наместо во личности што ги надминуваат сите поделби.

Проблемот не е во интересот за нивното потекло. Проблемот е во анахронизмот. Луѓето од IX век се толкуваат преку категориите на XXI век. Историските личности се сместуваат во национални матрици што во нивното време едноставно не постоеле во денешната форма. На тој начин, наместо да ги разбереме, ние ги приспособуваме на нашите современи потреби.

Кога денес читаме дека Свети Кирил и Методиј биле „Грци, просветители на Словените“, најчесто несвесно го внесуваме модерното значење на зборот „Грк“ во едно сосема поинакво време. Светите браќа се родени во Солун и живееле во државата што денес историчарите ја нарекуваат Византија. Но самите нејзини жители не се нарекувале Византијци. Тие себеси се именувале како Римјани, односно Ромеи, сметајќи се за продолжение на Римската Империја. Нивната држава официјално била Римска Империја, а не некаква грчка национална држава.

Уште повеќе, во тогашниот христијански свет називот „Елин“ или „Грк“ долго време имал претежно религиозно значење. Тој често се поврзувал со паганството и старите многубожечки култови. За ревносен христијанин од IX век, поважно било да биде припадник на Црквата и на Римската Империја отколку носител на етнички идентитет во модерна смисла. Затоа е погрешно нивното дело да се сведува на доказ за денешни национални проекти.

Од друга страна, факт е дека бугарската држава веќе била значаен политички фактор уште од VII век, а во IX век се наоѓала во период на подем. Но од тоа не следува дека Свети Кирил и Методиј можат едноставно да се дефинираат како „бугарски просветители“ во националната смисла што денес ја подразбираме, особено ако се земе предвид дека ниту една нивна мисија не е поврзана со територијата на современа Бугарија. Дополнително, клучен за разбирање на нивното дело е фактот дека нивната мисија не била насочена кон создавање една национална култура, туку кон ширење на Евангелието и создавање услови словенските народи да го слушнат Божјото слово на разбирлив јазик.

Всушност, токму нивните животи сведочат колку малку националните категории можат да објаснат што навистина претставувале.
Константин Филозоф, кој подоцна ќе го добие монашкото име Кирил, бил еден од најобразованите луѓе на своето време.

Образуван во престолнината Константинопол, ги изучувал тогашните науки, филозофијата, богословието и јазиците. Неговиот брат Методиј, пак, имал поинаков животен пат. Извршувал високи административни должности пред да се повлече во монашки живот. Двајцата браќа биле личности што можеле да направат блескава кариера во државната хиерархија, но избрале поинаков пат – пат на служба.

Особено е интересен податокот што се наоѓа во „Панонските легенди“. Кога императорот им ја доверува мисијата меѓу Словените, им вели: „Вие сте солуњани, а сите солуњани добро говорат словенски“. Оваа реченица е драгоцен историски извор. Таа не го открива нивното етничко потекло, како што понекогаш се тврди, туку сведочи за јазичната и културната средина во која живееле. Солун бил голем град опкружен со словенско население, па познавањето на словенскиот јазик не било исклучок, туку предност што им овозможила да ја извршат својата мисија.
Токму тука лежи и нивната вистинска големина.

Свети Кирил и Методиј не отишле во Велика Моравија за да создадат нов народ, ниту за да наметнат туѓа култура. Тие не дошле како носители на асимилација. Во епоха кога големите цивилизации најчесто ги ширеле своите јазици и обичаи врз помалите народи, светите браќа избрале сосема поинаков пристап. Наместо Словените да бидат принудени да станат Грци или Латини за да бидат христијани, тие покажале дека Евангелието може да се проповеда и на нивниот мајчин јазик.

Тоа е навистина револуционерна идеја за своето време. Создавањето на словенската писменост и преведувањето на богослужбените книги не биле културен проект сам по себе. Тоа било средство за една повисока цел. А таа цел била спасението на човекот и неговото воведување во животот на Црквата. Нивната мисија почнува како просветна, но суштински останува духовна.

Писменоста не е целта; таа е патот. Книгата не е идол; таа е средство преку кое човекот ја среќава Вистината.
Затоа и денес не треба да ги разбираме Свети Кирил и Методиј само како културни реформатори. Тие пред сè биле светители. Нивниот идентитет бил обликуван од Христос, а не од нацијата. Свети Кирил го завршува својот живот како монах во Рим. Свети Методиј добива архијерејско достоинство од Римската црква и ја продолжува мисијата меѓу словенските народи и покрај многубројните искушенија и противења. Во нивните биографии нема борба за национални права, туку борба за правото секој човек да го слушне Божјото слово на јазик што го разбира – вредност што, за жал, и денес некои не можат да ја прифатат и разберат.

Можеби токму затоа нивното наследство е толку големо и толку трајно. Нивното дело не останало ограничено на една држава или на еден народ. Од него произлегла цела цивилизација. Нивните ученици го продолжиле започнатото дело, а словенската писменост и христијанска култура се рашириле низ огромни простори на Европа. Малку личности во историјата оставиле толку длабока трага врз духовниот и културниот развој на толку многу народи.

Но токму поради тоа е несоодветно нивната големина да се сведува на национални етикети. Давајќи им современи национални атрибути, ние не ги возвишуваме, туку го намалуваме нивното значење, па дури и го фалсификуваме нивниот вистински идентитет. Ги сведуваме на мера што е помала од нивното вистинско историско значење.

Во времето во кое живееме, кога идентитетските спорови сè почесто ја заменуваат вистинската историска и духовна перспектива, светите браќа нè потсетуваат на нешто суштинско. Човекот може да биде навистина просветен само кога знае за што му служи знаењето. Писменоста без мудрост е техника. Културата без вистина е украс. Образованието без духовност лесно се претвора во средство за гордост и поделба.

Свети Кирил и Методиј нè учат на спротивното. Тие покажуваат дека вистинската просвета произлегува од духовноста. Не случајно нивната просветителска дејност извира од нивниот светителски живот. Не прво научници, па потоа христијани, туку прво христијани, а токму затоа и големи просветители.
Можеби токму ова е најважната порака од нивниот празник. Наместо да влегуваме во ќор-сокакот за тоа чии биле, подобро е да се запрашаме дали сме достојни наследници на нивното дело. Зашто нивната вистинска припадност не е кон една современа нација, туку кон една цела христијанска цивилизација што помогнале да се роди. А делата што ја надживуваат историјата секогаш им припаѓаат на сите што успеваат да ја разберат нивната вистинска големина.

проф. д-р Виктор Недески

Авторот е продекан на Православниот богословски факултет
„Свети Климент Охридски“ при УКИМ во Скопје

Поврзани теми:

Кирил и Методиј|актуелно|проф. д-р Виктор Недески

Повеќе на оваа тема:

Најнови вести од: Колумни

Лазо Ангеловски, ѕверски усмртен од грчката војска на 19.8.1948: Народ не се уништува со еден одземен живот, туку закрепнува со духот на маченикот!

„Не, јас не сум Евангелидис Лазарос, туку Ангеловски Лазо. Ние не сме Грци, туку Македонци. Јас верувам во мојот народ… Me убедувате дека не постои таков народ, но, ете, погледнете од Лерин кон север… Тие таму живеат и се радуваат на својата извојувана слобода!“ – со овие зборови му одговорил Лазо Ангеловски, револуционерот и деец за слободата на Македонците во Егејска Македонија, на началникот на затворот во Лерин во август 1948 година. Иследникот барал од претепаниот Лазо, уште незалекуван од добиените рани, да се откаже од своите револуционерни и македонски идеали. Му нудел дека ќе се спаси така. Лазо остро му се спротивставил: „Народ не умира, ниту се уништува со еден одземен живот, туку тој народ од духот на маченикот сѐ повеќе закрепнува!“ Поради својата херојска смрт Лазо Ангеловски станува легенда на маченик мeѓy месното население во егејскиот дел на Македонија и идеал за храброст на идните македонски поколенија, запишал историчарот Христо Ивановски во својот научен труд за Ангеловски. Денес навршуваат 78 години од херојската смрт на овој велик Македонец, ѕверски усмртен од грчките монархофашисти на 19 август 1948 година.

Лант, водечкиот светски македонист и автор на македонската граматика од 1952, ја „бетонира“ вистината за самобитноста на македонскиот јазик и народ!

Уште пред седум децении американскиот македонист Хорас Лант целосно ги поби сите негаторски тези дека некој го „измислил македонскиот јазик во 1944/1945 година“ по своја „милост“, како што „трубат“ Бугарите денес низ Европа. Во текот на својот научен престој во Македонија и врз основа на систематската анализа на фонологијата, морфологијата и синтаксата на македонскиот јазик Лант потоа ја пишува својата знаменита „Граматика на македонскиот книжевен јазик („A Grammar of the Macedonian Literary Language“), која е објавена во Скопје во 1952 година. Ова дело претставува прва целосна научна граматика на современиот македонски литературен јазик, напишана според западни лингвистички стандарди и наменета за меѓународната научна јавност. Оваа граматика го разгоре гневот на бугарските националисти, кои го сметаа македонскиот јазик како „западен дијалект на бугарскиот јазик“. Лант почина на 11 август 2010 година. Денешното навршување на 16-тата годишнина од неговата смрт е соодветна пригода за должно осврнување кон неговото македонистичко дело, кое е од исклучително значење за македонскиот народ.

Народниот херој Михајло Апостолски, генералот, кој се бореше со оружје и наука против бугарскиот окупатор и великобугарскиот шовинизам кон Македонија

„Срцевината на бугарската политика се барањето Македонија да се присоедини со Бугарија и непризнавањето на македонската нација. Таа теорија со таканаречени ‘научни методи’ денес ја разработуваат бугарските историчари. Тие се обидуваат да докажат дека Македонија е Бугарија, односно дека Македонците се Бугари. Тоа е смешно. Тоа не е историја! Како може некому му да се промени нацијата со политикантски декрет? Националното чувство не може да се промени.“ – нагласи генералот Михајло Апостолски во интервју дадено за белградскиот часопис „Дуга“ број 261 од 25 февруари 1984 година. Тоа е народниот херој, човекот што командуваше во Втората светска војна со Главниот штаб на народноослободителната војска на Македонија и првиот претседател на Македонската академија на науки и уметности. Изворните сведоштва и забелешки на Апостолски за бугарската окупација и историските манипулации на Бугарија, оставени во неговите дела, интервјуа и историски документи, се од првокласно значење за политичката и и севкупна национална историја на македонскиот народ. Денес, на 7 август 2026 година се навршуваат 39 години од неговата смрт и ова е пригода за повторно сеќавање за животот и делото на Михајло Апостолски, една од клучните личности на генерацијата, која со оружје ја извојува слободата и ја втемели државноста на македонскиот народ, а со перо и наука ја ширеше и ја бранеше македонската национална и јазична самобитност ширум Европа и светот.

Ватрослав Јагиќ, светскиот афирматор на посебноста на македонскиот народ, идентитет и јазик, наспроти сите оспорувања на неговото постоење!

На денешен ден, на 5 август 1923 година починал хрватскиот јазичар Ватрослав Јагиќ, славист со огромно значење за македонскиот јазик и македонистиката. Тој има непроценливо, пионерско значење за македонскиот народ и јазик. Како еден од најголемите светски слависти во XIX и почетокот на XX век, тој со својот научен авторитет ги извлече македонскиот јазик и македонистиката од сенката на соседните пропаганди и ги  постави на рамноправно рамниште во светската наука. Јагиќ му даде на македонскиот јазик научен легитимитет на меѓународната сцена уште пред да биде кодификуван во 1944 / 1945 година. Од непроценливо значење е широката и голема меѓународна афирмација на македонскиот јазичен идентитет, која ја вршел со своите научни активности овој хрватски и европски јазичар. Иако дејствувал во време кога македонскиот јазик немал официјален статус, Јагиќ во своите научни студии јасно го издвојувал македонскиот јазичен и дијалектен простор како посебен и специфичен во рамките на јужнословенската јазична група. Улогата на Ватрослав Јагиќ во одбраната на македонскиот национален и етнојазичен идентитет била првенствено научна: дејствувајќи како силен штит против асимилаторските пропаганди на соседните балкански држави во XIX век. Во време кога македонскиот народ немал своја држава, ниту политичка моќ, Јагиќ го користел својот авторитет како водечки светски славист, за да ја докаже научната вистина за Македонија. И денес, 103 години по својата смрт, Јагиќ продолжува жестоко да ги негира сите негирања на македонскиот народ, идентитет и јазик, во прв ред „епохалните вистини“, кои ги пласираат Бугарската академија на науки и грчките „научници“ за „непостоењето“ на македонскиот јазик и на Македонците како народ.

Ѓорѓи Абаџиев, писателот на „светлосната згорнина“ на македонскиот народ: Секој треба да си го плати долгот кон татковината!

„Навлегуваше во неговиот ум јаснина како да излегол од хаосен мрак на светлосна згорнина… Другарите, кои загинаа, го исполнија својот долг. Треба и ние да го исполниме нашиот долг… Да се свртиме кон себеси, кон нашата положба… Вистинската смисла на човечкото живеење е во непрекинливата акција, во волјата на човекот да дејствува.“ – напиша големиот македонски писател Ѓорѓи Абаџиев во својот бележит историско-психолошки роман „Пустина“ за времето непосредно пред Илинденското востание, пролетта 1903, и за солунските атентатори — гемиџиите. Абаџиев ја вградува во него пораката дека секој на свој начин треба да си го плати долгот кон својата татковина. Вчера, на 2 август се навршија 63 години од неговата смрт. Овој знаменит македонски книжевен деец како да зрачи и денес со пораките од „Пустина“ дека македонскиот народ треба токму денес да се извиши кон „светлосна згорнина“ од „хаосниот мрак“ во кој го туркаат, оти треба „да се сврти кон себе и кон положбата, во која се наоѓа“, барајќи ја „смислата на своето постоење во непрекинливата акција, во својата волја да дејствува“.

Бугарија потпиша меѓународен „Бледски договор“ во 1947 и го раскина еднострано во 1949, а сега бара примена на Вториот протокол – неусвоен записник и промена на устав!

По преговорите на 30 и 31 јули 1947 година претседателот на Југославија Јосип Броз Тито и премиерот на Бугарија Георги Димитров потпишуваат на 1 август 1947 година меѓудржавен договор познат како „Бледски договор“. Тој има  исклучително значење за македонскиот народ, бидејќи е прво официјално државно признавање на македонскиот национален идентитет и јазик од страна на Бугарија. „Бледскиот договор“ меѓу двете држави има карактер на меѓународен договор и претставува меѓународно-правен пример, кој докажува дека историските  спорови меѓу двете земји веќе биле решени во согласност со Повелбата на Организацијата на Обединетите Нации. Но, на 1 октомври 1949 година бугарската влада еднострано го раскинала „Бледскиот договор“. Денес се случува парадокс и апсурд, обединето во едно. Бугарија се откажала, поради свои национални интереси, од еден меѓународен договор со тогашна Југославија, која ги претставувала во полна мера и Македонија и македонскиот народ народ со неговите национални интереси. А денес Бугарија бара од Македонија целосно да го спроведува Вториот протокол кон „Добрососедскиот договор“ – протокол кој претставува најобичен технички документ, односно записник, кој не е ниту усвоен во Собранието на Македонија, па затоа не содржи обврска за негово спроведување. Бугарија раскинала еднострано меѓународен договор, а денес инсистира на спроведување технички документ, кој нема врска со меѓународен договор, иако ЕУ му дала „европски печат“, вметнувајќи го во Преговарачката рамка со сите во него протнати обврски за промена на устав и за „Бугари во устав“, за промена на учебници, споменици, за целосна бугаризација на сѐ што е македонско! Од аспект на меѓународното право, „Бледскиот договор“ воопшто не е „прелиминарен“ договор без никакво значење, туку претставува правно – специфичен, историски и политички важен документ, формално потпишан од Јосип Броз Тито во име на Југославија, која ја застапуваше полноважно Македонија, и од Георги Димитров во име на Бугарија.

Мисирков е интелектуалниот архитект на македонизмот, а „За македонцките работи“ е светилник за македонскиот народ и платформа за неговото битисување (3)

Севкупното дело на Крсте Петков Мисирков е платформа на македонизмот, на македонството. Би се рекло, и повеќе: тоа дело, а особено „За македонцките работи“ е светилник на македонизмот и македонскиот народ
Сите вести од Колумни

Најнови вести

To top